«Εχουμε καταλήξει να θριαμβεύει ένα είδος μετριότητας»

Στο ένα λεπτό που μεσολάβησε μέχρι να περάσει την οδό Μαυρομιχάλη και να ανεβεί στο πατάρι του Warehouse ορισμένες σκέψεις πέρασαν απ’ το μυαλό μου σαν τελευταίες φλασιές πριν από τη συνέντευξη. Ο Θωμάς Μοσχόπουλος, λοιπόν. Αναπόσπαστο κομμάτι του παλιού καλού Αμόρε, όπου μαζί με τον Γιάννη Χουβαρδά έγραψαν ιστορία ως κυψέλη δημιουργικότητας στη θεατρική Αθήνα. Αργά ή γρήγορα στην κουβέντα μας θα φτάναμε και σ’ εκείνη τη στιγμή. Ο Μοσχόπουλος της «Αλκηστης» (2009), παράσταση που με τον τρόπο της συμπυκνώνει και τη σχέση του σκηνοθέτη με το αρχαίο δράμα: περισσότερο ένα work in progress παρά μια μονολιθική προσέγγιση για το «πώς ανεβάζουμε τραγωδίες». Και σίγουρα ένας από τους δημιουργούς που ανανέωσαν το παιδικό θέατρο στην Ελλάδα συμβάλλοντας, ύστερα από την πρόσκληση της βετεράνου Ξένιας Καλογεροπούλου, στη δεύτερη ζωή του θεάτρου Πόρτα.

Συναντιόμαστε για πρώτη φορά. Κι όμως, όση ώρα «διαπραγματευόμαστε» για το μενού από τον κατάλογο, καταλαβαίνω ότι ο πάγος δεν υπήρξε ποτέ και δεν χρειάστηκε ποτέ να σπάσει. Ο Θωμάς Μοσχόπουλος διατηρεί μια ευγένεια πέρα από τους τύπους. Ισως κάτι να απηχεί την απόσταση ενός Θεσσαλονικιού, αυτοεξόριστου στην Αθήνα, που έμαθε να ακούει τους συνομιλητές του για να επιβιώσει.

Η αφορμή για τη συζήτησή μας είναι η συνεργασία του με το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά στον «Κύκλο του έρωτα» του Άρθουρ Σνίτσλερ, οι παραστάσεις του οποίου ξεκίνησαν χθες. Ενας από τους βασικούς λόγους, όπως παραδέχεται, ήταν η δυνατότητα να δουλέψει με έναν μεγάλο θίασο -10 ηθοποιών- σε έναν μεγάλο χώρο. Ο ίδιος φαινόταν να απηχεί τις σκέψεις αρκετών ομοτέχνων του, όταν πριν από έναν χρόνο δημοσιοποίησε ορισμένες ενστάσεις, εκτός των άλλων, για τον «πληθωρισμό» της θεατρικής έκφρασης: «Δεν θα ήθελα πλέον ένα θέατρο με το οποίο ταυτίζω το όνομά μου να “σαστίζει” τον κόσμο με υπερβολική πληροφορία και να γεμίζει την αγορά παραγωγές αστόχαστα. (Ποιος εμπιστεύεται σε ένα εστιατόριο έναν κατάλογο με άπειρες επιλογές; Κάποιο απ’ όλα τα πιάτα δεν θα είναι και τόσο φρέσκο)», έγραφε εκεί. «Ξαφνικά πήρε τον τίτλο του μανιφέστου ένα δελτίο Τύπου, οπότε από ένα σημείο κι έπειτα σχεδόν “ενοχλήθηκα”. Νομίζω ότι είπα τα προφανή. Αρκετοί ένιωσαν την ανάγκη να συμφωνήσουν και άλλοι βρήκαν απλώς την ευκαιρία επειδή βγήκε μπροστά ένας του “σιναφιού”. Πιστεύω πάντως ότι ισχύουν και σήμερα όσα είπα, όπως και η αυτοκριτική μου: κι εγώ κάνω πολλά πράγματα για να ζήσω. Αν είχα την πολυτέλεια να κάνω μία παράσταση, θα έκανα μία. Πολύ φοβάμαι, λοιπόν, ότι ανεργία στους ηθοποιούς υπάρχει επειδή πολλοί μαζεύονται απλώς για να ανεβάσουν παραστάσεις χωρίς άλλα στάνταρ. Εχουμε καταλήξει να θριαμβεύει ένα είδος μετριότητας. Το συστατικό είναι μόνο ο ενθουσιασμός, που ξεφουσκώνει όμως πολύ γρήγορα. Δόθηκε συνολικά μια ψευδαίσθηση – κι αυτό δεν αφορά μόνο το θέατρο, αλλά την κοινωνία – “γιατί όχι κι εγώ;”. Ας σκεφτούμε για μια στιγμή πόσοι ηθοποιοί ή σκηνοθέτες κάνουν τη δουλειά τους απλήρωτοι, για το κέφι τους. Είμαστε χομπίστες στην Ελλάδα. Κι αυτό εξαπλώνεται σε ανθρώπους που έχουν τη δυνατότητα να είναι επαγγελματίες. Οταν υπάρχει ηθοποιός που κάνει ταυτόχρονα δύο πρόβες και μία παράσταση, μοιάζει με ερασιτεχνισμό».

Σε όλη τη διάρκεια της κουβέντας μας οι αναφορές στην παγκόσμια δραματουργία και τη λογοτεχνία μοιάζουν αναπόφευκτες: από το «Στρίψιμο της βίδας» του Χένρι Τζέιμς – του θυμίζω την ομότιτλη παράσταση στο Αμόρε το 2000 – μέχρι τον «Οδυσσέα» του Τζόις, τον οποίο ξεκίνησε το περασμένο καλοκαίρι. Ο σκηνοθέτης που κάθεται απέναντί μου, άλλωστε, έχει σπουδάσει φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, θέατρο στη Δραματική Σχολή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος και κινηματογράφο στο Laboratorio Internazionale della Communicazione του Ούντινε.

Πριν από περίπου έναν χρόνο είχα παρακολουθήσει τυχαία στο in.gr το βίντεο όπου ο συνάδελφος – και δεινό ψαχτήρι των TV series – Κοσμάς Βίδος συζητούσε μαζί του για τη σειρά «Big little lies». Του το θυμίζω ρωτώντας τον εάν η μανία έπαψε να είναι και τόσο μανία. «Δεν σημαίνει ότι καρφώνομαι μπροστά στην τηλεόραση και βλέπω ό,τι υπάρχει. Το νέο κύμα των ψαγμένων σειρών, όμως, μ’ έχει κερδίσει. Ειδικά όσες έχουν συνθετότητα ως προς το σενάριο. Είναι όντως το μυθιστόρημα του 21ου αιώνα. Κάθε εβδομάδα παρακολουθείς το επόμενο επεισόδιο μιας ιστορίας. Εχεις την ίδια σχέση με το χρόνο, όπως στο βιβλίο. Οι σειρές είναι φτιαγμένες για να τις αφήνεις και να τις ξαναπιάνεις».

Το παιδικό θέατρο ως εργαστήριο πειραμάτων
Η παραπάνω περιγραφή θα μπορούσε να ισχύει και για τη δική του «εργογραφία», όπου τα ανεβάσματα των κλασικών εναλλάσσονται με τις παραγωγές της όπερας (πρόσφατος σταθμός του η περσινή «Μανόν» του Μασνέ στη Λυρική) και το παιδικό θέατρο. Μια σχέση που μπήκε σε καινούριες ράγες, όταν από το 2014 ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση του Πόρτα. «Ενα πράγμα που λέει η Ξένια Καλογεροπούλου και έχω υιοθετήσει είναι ότι κάνουμε θέατρο και για παιδιά. Βασίζομαι σ’ αυτή την “αθώα” σχέση, που είναι αδιαμεσολάβητη. Αν δεν αρέσει μια παράσταση σε ένα παιδί, θα στο δείξει κατευθείαν. Δεν θα πει “είναι του Μοσχόπουλου, οπότε ας προσέξω τα λόγια μου”. Εγώ όλα τα πράγματα που θέλω να δοκιμάσω τα δοκιμάζω στο παιδικό θέατρο – ακόμη κι αν δεν φαίνονται σε πρώτη ανάγνωση. Είναι το βασικό μου εργαστήριο πειραμάτων. Τα τελευταία χρόνια έχω δει να αλλάζει πολλές φορές το κοινό. Τα παιδιά κουβαλούν τόση σαβούρα από το σχολείο και το σπίτι, ώστε πρέπει εσύ να κάνεις delete μέσα από την παράσταση. Οταν ανεβάσαμε το “Νησί των θησαυρών” στο Μέγαρο Μουσικής είχαν βγάλει πολλά παιδιά τα κινητά και τραβούσαν το χώρο και τους ηθοποιούς. Πήγε σε ένα από αυτά ο Αργύρης Ξάφης και του είπε “εδώ είμαι, με βλέπεις, δεν χρειάζεσαι το κινητό”. Κι εκείνο του απάντησε: “Και ο φίλος μου πώς θα πιστέψει ότι σε είδα;”. Αυτοσχεδιάσαμε, λοιπόν, και ανακοινώσαμε ότι στη νέα περιπέτειά τους οι πειρατές μαζεύουν κινητά, τα οποία οι θεατές θα πάρουν ξανά στο τέλος της παράστασης».

Τα τελευταία έξι χρόνια που πηγαινοέρχεται στον Καναδά για σεμινάρια αρχαίου δράματος και παραστάσεις, είναι ένας κόσμος χωριστά. Δεν συμφωνεί πάντοτε με τον εξωραϊσμό που κρύβει η «κοσμοπολίτικη» διάσταση. «Κι όμως, η μεγάλη πληγή είναι η πολιτική ορθότητα, που πλήττει την ελευθερία της έκφρασης. Ανέβασα πρόσφατα στο Τορόντο θεατρικά μονόπρακτα του Πίντερ. Η γενική υποδοχή ήταν θετική με καλές κριτικές. Υπήρχαν και κάποιες επικριτικές – ξέρετε με ποια ένσταση; “Πολύ ωραία όλα αυτά, αλλά γιατί δεν υπήρχαν μαύροι στην παράσταση;”. Ή γιατί έδωσα τόσο μικρό ρόλο στον μόνο γυναικείο χαρακτήρα. Θα σας πω κι ένα παράδειγμα από την εμπειρία μου με το καναδικό ΙΚΑ, όπου έπρεπε να γραφτώ. Κάποια στιγμή η υπάλληλος με ρωτάει εάν αναγράφεται το όνομα του πατέρα μου σωστά. Της λέω “μάλιστα”. Μου λέει “όχι μάλιστα, θα λέτε ναι”. Με ρωτάει για το όνομα της μητέρας μου, της λέω “βεβαίως”. Μου λέει “όχι βεβαίως, θα λέτε ναι”. Και μάλιστα με ρώτησε αν χρειάζομαι μεταφραστή. Για δευτερόλεπτα νόμιζα ότι ζούσα τον Κάφκα. Ετσι κι αλλιώς, τη “Δίκη” την ανέβασα ύστερα από την αντίστοιχη εμπειρία με την ελληνική Εφορία, όταν ήταν αδύνατο να συμψηφίσω τις καταβολές από τη δουλειά μου με τα χρέη».

«Ζούμε σε έναν ηθικό πανικό»
Ο χώρος στον οποίο κινείται, έτσι κι αλλιώς, δεν είναι τόσο αθώος ώστε να αντιστοιχεί σε μια σκηνή πάνω στην οποία συμβαίνουν θαύματα. Στη μεγάλη εικόνα του, ο πολιτισμός πορεύεται με τον μέσο όρο και τις εξαιρέσεις του. Με τους κανόνες και τις πληγές του. «Υπάρχει τέτοιος κουρνιαχτός γύρω μας, που ούτε οι εξαιρέσεις μπορούν να κρατηθούν στο επίπεδό τους. Ζούμε σε έναν ηθικό πανικό. Αντί να αναρωτηθούμε για τις προοπτικές μας, φωνάζουμε όλοι μαζί σαν τους Αγανακτισμένους. Κι εγώ, ξέρετε, δεν ταυτίστηκα ποτέ με εκείνη την περίοδο όπου όλοι ήθελαν να διαδώσουν το παράπονό τους. Σαφώς και κατανοώ ή ενίοτε δικαιολογώ τον θυμό στους ανθρώπους. Απλώς το “κλωσάω τον θυμό μου για πάντα” μου φαίνεται απεχθές. Δυσκολίες υπάρχουν στις ζωές όλων – αδικαιολόγητες επιτυχίες ή αποτυχίες δεν υπάρχουν. Οι υπεραπλουστεύσεις και οι γενικεύσεις, όπως το “κράτος” ή το “σύστημα”, μου προκαλούσαν πάντα απέχθεια. Οπως και η αποποίηση της ευθύνης».

Ο φόβος να ακουστεί τετριμμένη η ερώτηση είναι μεγάλος, αλλά ο πειρασμός μεγαλύτερος: υπάρχουν οι προϋποθέσεις για ένα Αμόρε της εποχής μας; «Οχι, δεν υπάρχουν. Τι είχαμε τότε; Μια σχετική οικονομική ασφάλεια που βασιζόταν σε μια καλή κρατική επιχορήγηση – χωρίς να είναι κανείς πλούσιος – και ένα οριοθετημένο σύστημα όπου ο καθένας είχε τον χώρο του. Μια σαφή πλαισίωση χωρίς καμία παρεμβατικότητα από την καλλιτεχνική διεύθυνση, συνεργασία και διάλογο με σαφή κριτήρια. Το κοινό ήθος δημιουργήθηκε – επιμένω – από την οριοθέτηση στην οργάνωση. Ο Γιάννης Χουβαρδάς ήταν πάντα σαφής στο τι ήθελε, ενώ παράλληλα άφηνε πολύ χώρο στους συνεργάτες. Κανείς από μόνος του δεν αρκεί για να φτιάξει κάτι αντίστοιχο πλέον».

Φιλίες από τον χώρο του επαγγέλματος δεν έχει κρατήσει, ενώ λιγοστοί είναι και οι άνθρωποι με τους οποίους μπορεί να μιλήσει στο τηλέφωνο χωρίς τον φόβο της παρεξήγησης, όπως λέει. Πληρώνει με αυτόν τον τρόπο το τίμημα της μεγάλης πόλης: «Με το που ήρθα στην Αθήνα πέρασα μια κατάθλιψη πολλών χρόνων. Δεν μπορούσα να αντέξω την τόσο επιθετική ενέργειά της. Μετά άρχισα να δουλεύω και η δουλειά απορρόφησε δυσανάλογα μεγάλο μέρος της ενέργειάς μου, όπως το βλέπω εκ των υστέρων. Μπέρδεψα κάποια στιγμή τη ζωή με τη δουλειά και το αντίθετο. Εκανα “φίλους”, που κανονικά ήταν μόνο συνεργάτες. Και αυτό το πληρώνω μέχρι σήμερα. Βλέπω ανθρώπους που έχουν όντως παιδικούς φίλους, εγώ όμως όχι. Δεν είχα προσωπικές, αλλά “προσωποφανείς” σχέσεις, αν μπορώ να το πω έτσι».

Από την πλευρά του θεατή
Λίγο πριν αποχαιρετιστούμε, του ζητάω να θυμηθεί παραστάσεις κατά τις οποίες ένιωσε – ως θεατής πια – το «θαύμα» των λίγων έστω δευτερολέπτων μέσα στη σκοτεινή αίθουσα. Πριν απαντήσει θυμάται συνειρμικά τα πρώτα χρόνια του Γιώργου Λούκου στο Φεστιβάλ Αθηνών. «Ηταν σαν να μας σήκωσε ένας αέρας και να αποκτήσαμε παλμό. Γι’ αυτό και θεωρώ ότι η επίθεση σε βάρος του ήταν φαιδρή και βαθιά απολιτική». Εχουμε και λέμε, λοιπόν. «Ο “Εθνικός ύμνος” του Μαρμαρινού μου είχε κάνει μεγάλη εντύπωση, όπως και η “Γκόλφω” του Νίκου Καραθάνου. Το δεύτερο μέρος της “Περσόνας” του Ιβο φαν Χόφε στο πρόσφατο Φεστιβάλ Αθηνών, όπως και το “Τελευταίο Καραβάν Σεράι» της Μνούσκιν (2006), που με είχε συγκλονίσει. Το “Πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα” του Γιάννη Χουβαρδά είναι από τις παραστάσεις που θα θυμάμαι. Οπως και η εννιάωρη εκδοχή των “Δαιμονισμένων” του Λεβ Ντόντιν, που είχα δει σχεδόν ακίνητος στο Λονδίνο. Το “Mnemonic” των Complicite και το “Le costume” του Πίτερ Μπρουκ, όπως και αρκετές από τις πρώτες δουλειές του. Η δική του “Μαχαμπαράτα” είχε αλλάξει τον τρόπο που έβλεπα τη δουλειά μου, όπως και ο “Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν”, που σκηνοθέτησε ο Ινγκμαρ Μπέργκμαν και είχα δει 14 ετών στα Δημήτρια της Θεσσαλονίκης. Είχα μείνει μαγνητισμένος με δύο ανθρώπους επί σκηνής, απ’ τη γλώσσα των οποίων δεν καταλάβαινα τίποτε».

Δεν είναι αυτονόητο το namedropping από έναν καλλιτέχνη για τους συνοδοιπόρους του. Με τον τρόπο του ο Θωμάς Μοσχόπουλος επιβεβαιώνει ότι είναι ένας από τους θετικούς ανθρώπους του πολιτισμού, που μιλάει μέσα από τις σκηνοθεσίες του και δεν «σκηνοθετεί» τον δημόσιο λόγο του. Που δεν κάνει ψυχανάλυση στις πλάτες των άλλων, αν προτιμάτε. «Η ψυχανάλυση σίγουρα με βοήθησε. Ημουν πάντοτε νευρωτικό άτομο και από νωρίς αναλάμβανα την ευθύνη των πραγμάτων. Ελεγα ότι κάτι δεν κάνω καλά. Τώρα πια λέω “κάνω ό,τι μπορώ”. Στη δουλειά μου βλέπω ακόμη ανθρώπους που παίρνουν πολύ σοβαρά τον εαυτό τους. Ακουσα πρόσφατα μια ηθοποιό να λέει ότι έχει τεράστιο πρόβλημα με μια σκηνή. “Τεράστιο, όπως ο θάνατος;” ήταν το μόνο που μπόρεσα να ανταπαντήσω. Ας αφήσουμε το δράμα για πάνω στη σκηνή».