Μοντερνισμός

Στο ιδιαίτερο πόνημά του στις «Μικρές εισαγωγές» των εκδόσεων «Παπαδόπουλος» ο Θάνος Βερέμης αποκαλύπτει μια άγνωστη πλευρά του συγγραφικού του ταλέντου: Πώς να εξηγεί με απλά λόγια το σύνθετο φαινόμενο της μοντέρνας τέχνης. Πιστεύει λοιπόν ότι ο σημαντικότερος παράγοντας στη δημιουργία του «μοντερνισμού» ήταν η σωρευτική επίδραση των επιστημονικών ανακαλύψεων στις προσλαμβάνουσες του δυτικού ανθρώπου στα τέλη του δημιουργικού δεκάτου ενάτου αιώνα. Ο συγγραφέας επικαλείται τον μεγάλο τεχνοκριτικό Ε.Η. Gombrich σαν κλειδί για την κατανόηση της μοντέρνας τέχνης. «Ο Gombrich έθεσε το θεμελιακό ερώτημα, πώς η δισδιάστατη τέχνη της ζωγραφικής ερμηνεύει μια τρισδιάστατη φύση. Κατά τον μεγάλο τεχνοκριτικό, η “ψευδαίσθηση”, τουλάχιστον από την εποχή της ελληνικής κλασικής γλυπτικής, έπαιξε τον ρόλο της γέφυρας ανάμεσα στην υποκειμενική σύλληψη και την επικοινωνία με το κοινό – (…) κατά τον Gombrich, η προσπάθεια της ψευδαίσθησης τελειώνει με την εκπνοή της συγκεκριμένης τέχνης». Με την ανάδειξη των σχολών του μοντερνισμού, φοβισμός, κυβισμός, φουτουρισμός, εξπρεσιονισμός, σουρεαλισμός, αφηρημένος εξπρεσιονισμός κ.λπ., χτίζεται νέα γέφυρα κατανόησης της τέχνης.

Ο Βερέμης μάς ξεναγεί με θαυμαστή ευκρίνεια στον λαβύρινθο της μοντέρνας τέχνης. Τους ορθολογιστές της πρώτης εικοσαετίας (κυβιστές, Bauhaus), ανορθολογιστές (Dada, σουρεαλιστές) και πάντως επαναστάτες (φουτουριστές, κονστρουκτιβιστές) μας παρουσιάζει σε κατηγορίες που θα θυμόμαστε.

«Ο μοντερνισμός καθώς δραπέτευσε από τη λογοκεντρική δυσκινησία του ακαδημαϊσμού, άλλαξε ριζικά τους σκοπούς της τέχνης. Η χειραφέτηση από την καταδυνάστευση της λογικής μπορεί να πλούτισε εννοιολογικά την τέχνη, αλλά μπέρδεψε τους πολιτικούς προσανατολισμούς των δημιουργών. Ετσι ο Filippo Tommaso Marinetti, ως οπαδός του Μουσολίνι, μισούσε τους φιλελεύθερους αστούς όσο και τους σοβιετικούς κονστρουκτιβιστές συγγενείς του. Οι διαφορές στο ιδεολογικό πεδίο χάθηκαν στις συμβολικές χειρονομίες».

Ξαναγυρίζουμε στην «ψευδαίσθηση» που η μοντέρνα τέχνη θυσιάζει στον βωμό της αλήθειας. Ετσι ο μοντέρνος δημιουργός επικοινωνεί με το κοινό του χωρίς τη χρήση της «ψευδαίσθησης» ότι αναπαράγει δήθεν με αντικειμενικούς κανόνες τον πραγματικό κόσμο. Γιατί άραγε η επιστήμη να χρειάζεται περισσότερη προετοιμασία ώστε να πετύχει ο μελετητής πρόσβαση κατανόησης, από ό,τι η μοντέρνα τέχνη; Η απλή αυτή παρατήρηση επιτρέπει στον ενδιαφερόμενο να οπλιστεί με υπομονή για να μοιραστεί με τον δημιουργό το έργο του.

Ως κέντρο της μοντέρνας τέχνης, το Παρίσι διακρίθηκε κιόλας από το τελευταίο τέταρτο του δεκάτου ενάτου αιώνα. Ο Pablo Picasso και ο Henri Matisse υπήρξαν οι πρώτοι δημιουργοί του μοντερνισμού, μετά τους εμπρεσιονιστές και τους μεταεμπρεσιονιστές (Van Gogh, Paul Cézanne, Toulouse – Lautrec).

Οι σχολές και οι υποκατηγορίες της αφηρημένης και της ρεαλιστικής τέχνης, υποκαθίστανται σταδιακά από την Εννοιολογική τέχνη (Conceptual). Μεγάλο μέρος της εννοιολογικής δημιουργίας είναι κείμενα, ταινίες και μαρτυρίες για τη διαδικασία της δημιουργίας. Η αναζήτηση συνεχίζεται.

Ο Θεόδωρος Κουλουμπής είναι ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ