«Εχω να συγκινηθώ από τραγούδι 25 χρόνια»

Η Φάμπρικα (μουσική Γιάννη Μαρκόπουλου – στίχοι Γιώργου Σκούρτη) δονεί ακόμη και σήμερα τις εναπομείνασες αγωνιστικές διαθέσεις. Ταυτισμένη δε με τη φωνή του Λάκη Χαλκιά, με έναν παράδοξο τρόπο δεν εγκλωβίστηκε στο μεταπολιτευτικό ρετρό αλλά γλίστρησε άχρονα και στο άγριο σήμερα, της νέας εργασίας. Η φωνή του Λάκη Χαλκιά όμως δεν είναι μόνον αυτό. Πέραν και πάνω από την προσήλωσή του στο κοινωνικό τραγούδι, αποτελεί σήμερα έναν από τους θεματοφύλακες της δημοτικής μας παράδοσης – πέμπτη γενιά των περίφημων Χαλκιάδων – αλλά και ένας στιβαρός λαϊκός τραγουδιστής που μένει σε μια λαϊκή γειτονιά και παρά τα 60 χρόνια που κλείνει στο τραγούδι και τις μεγάλες του στιγμές σε συναυλίες σε όλο τον κόσμο να παραμένει ένας καθημερινός άνθρωπος.

Ξεκινώ από μια παλιότερη φράση σας σε μια συνέντευξη που είχατε πει: θρηνούμε στα ερείπια της Φάμπρικας. Για ποια φάμπρικα τραγουδάτε σήμερα;

Αυτό διερωτώνται όλοι. Υστερα από 45 χρόνια που την τραγουδώ περίμενα πως τα πράγματα θα πήγαιναν καλύτερα, περίμενα πως ο κόσμος θα ήξερε ποιον δρόμο να ακολουθήσει για να καλυτερέψει τη ζωή του δηλαδή. Αυτή τη στιγμή όμως έχουν γκρεμιστεί όλα. Ο μισθός, η φάμπρικα, η εργασία. Λέμε φάμπρικα αλλά αυτή είναι εικονική…

Οταν τραγουδήσατε τότε τη Φάμπρικα πώς ήταν η κατάσταση;

Ηταν ζωντανή και υπήρχαν και οι φάμπρικες έξω. Γερμανία ως επί το πλείστον… εκεί δούλευαν οι Ελληνες. Τώρα άλλαξε τελείως γιατί έξω πάνε πια οι επιστήμονες. Ολοι αυτοί πόνεσαν για να φτιάξουν αυτούς τους επιστήμονες και τελικά πήγαν όλοι έξω.

Σήμερα για ποια φάμπρικα θα τραγουδούσατε;

Τη φάμπρικα σήμερα την κρύβει ο καθένας μέσα του και προσπαθεί να επιβιώσει με τον δικό του τρόπο.

Δηλαδή;

Ολοι έτσι είμαστε, αυτοσχεδιάζουμε βάσει αυτών που έχουμε βιώσει, γιατί δεν υπάρχει σήμερα ουσιαστικά εργασία. Κι αυτός που πάει για δουλειά, πάει με μηδαμινή αμοιβή. Οταν πήγαινα εργοστάσιο, είχα τελειώσει τη σχολή του Πυθαγόρα, έκανα προϋπηρεσία και έπαιρνα 17 δραχμές τη μέρα. Κάπως έτσι είναι και σήμερα. Αυτά τα λεφτά που παίρνουν μπροστά στις απαιτήσεις της ζωής είναι ένα τίποτε. Φτάνουν για ένα δεκαήμερο, και μετά τη βγάζεις με τον αέρα.

Αλλο θέμα σήμερα είναι το Προσφυγικό… τι είναι οι μετανάστες;

Είναι οι ανάγκες των λαών, αυτό βγαίνει από τεράστια συμφέροντα που αλλάζουν δομές και σύνορα, και που οι λαοί αναγκάζονται για να επιβιώσουν να αλλάξουν τόπο.

Λόγω πολέμων;

Ο πόλεμος, η Συρία, το τρανότερο παράδειγμα. Εχουν φύγει τόσοι άνθρωποι από εκεί. Δεν πρέπει να ζήσουν αυτοί; Γέμισε η Μεσόγειος κορμιά.

Αντιμετωπίζεται με τείχη όλο αυτό;

Οχι βέβαια. Μεγάλο θέμα. Πρέπει να το δουν όλοι μαζί, να το μοιραστούν όλοι μαζί. Για να μπορέσουν να επιβιώσουν και αυτοί οι άνθρωποι. Αυτή τη στιγμή όπως ζουν δεν είναι ανθρώπινη κατάσταση.

Επιμένετε στο πολιτικό και κοινωνικό τραγούδι;

Στο κοινωνικό ναι, γιατί ανατρέπονται πολλά πράγματα μέσα από το τηλεοπτικό τοπίο. Μέσα από τα ριάλιτι, αρχίζει και αδυνατίζει η δύναμη του ανθρώπου να υπερασπιστεί τον εαυτό του και να υπερασπιστεί και θέματα που έχουν σχέση με την ανθρωπιά του. Του δίνουν τόσο υλικό που του διαστρεβλώνουν τη ζωή.

Επηρεάζει τόσο η τηλεόραση;

Ναι βέβαια. Το λέω γιατί έχω επικοινωνία με τον κόσμο. Δεν μπορεί να παίρνεις ένα πρότυπο από εκεί και να το πηγαίνεις σε δημοτικά σχολεία.

Γιατί επιμένετε στο κοινωνικό τραγούδι όμως;

Ο άνθρωπος πρέπει να υπερασπιστεί τις αξίες του, γιατί οι αξίες χάνονται μέσα από αυτή την κοσμογονία. Το ραδιόφωνο είναι πιο δημοκρατικό και ανθρώπινο γιατί δουλεύει η ακοή που είναι το κύριο αισθητήριο και όχι το μάτι. Τώρα έχει έλθει σε πρώτη μοίρα το μάτι. Εγώ έχω να συγκινηθώ από τραγούδι 25 χρόνια. Δεν υπάρχει καλό τραγούδι, είναι αναλώσιμο.

Τι το σταμάτησε να παράγεται;

Πολλά. Επαιξε ρόλο πως κλείσανε οι δισκογραφικές. Αρχισε το Ιντερνετ, ανεβαίνουν από εκεί.

Γιατί δεν γράφονται καλά τραγούδια;

Μα γιατί δεν πουλάει. Είχαμε 2 χιλιάδες δισκάδικα σε Αθήνα. Σήμερα; Δεν μπορεί να πουληθεί ο δίσκος. Αλλάζει η εποχή. Μάλλον πρέπει να βρούμε άλλους τρόπους προσέγγισης με τον κόσμο. Πώς όμως;

Μήπως με τα live;

Δεν νομίζω. Δεν δίνουν ουσία. Ο άλλος έπαιρνε τον δίσκο και τον κράταγε σαν φυλακτό. Θυμάμαι ανθρώπους που φεύγανε από την Ελλάδα – ως μετανάστες – και μέσα στις βαλίτσες τους είχαν ξεχωριστά τους δίσκους.

Εχετε κάνει έρευνα πάνω στο παραδοσιακό τραγούδι. Συνεχίζεται άραγε αυτό ή έχει διακοπεί η συνέχειά του;

Εγώ είμαι πέμπτη γενιά οικογένειας Χαλκιάδων. Η οικογένειά μου φέτος έχει περίπου 167 χρόνια. Από τον πρώτο.

Ποιος ήταν;

Ο Αντώνης Κάμψιος. Αυτό ήλθε στόμα με στόμα, με την προφορικότητα. Υπάρχει πάνω μου αυτό το υλικό. Επειδή ο πατέρας μου, αποδεκατίστηκε –  η οικογένειά του, η γυναίκα του και τα δύο πρώτα παιδιά του σκοτώθηκαν από βομβαρδισμό το 1941 – αυτός ήταν τραυματισμένος και όταν ξαναπαντρεύτηκε, από ανασφάλεια με πήρε κοντά, σε μαγαζιά που δούλευε ως κλαριντζής. Αυτό βέβαια μου μετέδωσε χωρίς να το θέλει όλο αυτό που αυτός αγαπούσε και υπερασπιζόταν. Και τα αδέλφια του: ο μπαρμπα-Φώτης και ο Κυριάκος. Μεγάλοι καλλιτέχνες.

Γιατί το λέτε;

Δυστυχώς κάπου σταματάει αυτό. Σε μένα. Οπως σταμάτησε και η σχολή του Σίμωνα Καρά. Η πολιτεία δεν έχει βοηθήσει, δεν μας έχει κοιτάξει, παλεύουμε μόνοι μας.

Τι έπρεπε να γίνει;

Μουσική Ακαδημία των Τεχνών. Να με αναγκάσει – να με ρίξει εκεί, να γράψω το υλικό το υλικό που κουβαλάω για να μείνει.

Μα από όσο ξέρω γίνεται μια εξαιρετική δουλειά στο ΤΕΙ Αρτας.

Ναι. Πήγα κι εγώ έναν χρόνο, είναι μια καλή ιστορία. Το πρόβλημα είναι το εξής: έρχονταν άνθρωποι που δεν είχαν πιάσει όργανο και άνθρωποι που ήταν προχωρημένοι και δεν μπορούσες να βγάλεις άκρη. Δεν ήταν το επίπεδο της γνώσης για να μπορείς να τους ελέγξεις όλους. Θα μπορούσε κάποιος να βγάλει το ωδείο ή τα μουσικά σχολεία και μετά να πάει ακαδημία. Εδώ υπάρχει πανεπιστήμιο αλλά δεν διδάσκει οργανογνωσία. Βγαίνουν παιδιά από τα μουσικά σχολεία και για το μεροκάματο πάνε στα σκυλάδικα. Χαλάνε την αισθητική τους, χαλάνε το αυτί τους.

Τα πανηγύρια σήμερα;

Αλλαξαν. Σε κάποια μέρη, σε κάποιος νομούς πάνε οι ντόπιοι λαλητάδες, έτσι κάπως σώνεται.

Τι έχει κυριαρχήσει σήμερα στο πανηγύρι;

Το αλαλούμ. Χορεύουν τσιφτετέλι και συρτό. Τίποτε άλλο.

Εχετε δουλέψει παλιότερα από όσο ξέρω.

Εβγαλα το πανεπιστήμιο στα πανηγύρια, εκεί έμαθα το δημοτικό τραγούδι. Τελείως διαφορετική όλη η φάση. Το κοινό ήξερε – άκουγε. Αν του έπαιζες ένα λάθος σε κοίταγε. Στο δεύτερο έφευγε. Η μεγαλύτερη προσβολή για τον καλλιτέχνη ήταν να σου φύγει ο χορευτής από τον χορό.

Είχαν φύγει με σας;

Από μένα όχι.

Πρώτο πανηγύρι που πήγατε;

Στο Μαυρομάτι Θήβας. Ημουν πιτσιρικάς. Ως τραγουδιστής. Δεν έπαιζα μεγάλο ρόλο αλλά έβγαζα ένα μέρος του προγράμματος. Είχαμε πάει και στην Αγία Τριάδα στην Πεντέλη και μαζί ο Λουκάς Νταράλας, πατέρας του Γιώργου. Ητανε 1958-59.

Πρώτη δισκογραφική σας δουλειά;

Με Δερβενιώτη – Βίρβο. Πήγαινα με τους δικούς μου στην Κολούμπια, με άκουσε μια μέρα ο Μηλιόπουλος και το είπε σε Λαμπρόπουλο. Δεν με άφησε όμως ο θείος μου ο Φώτης γιατί ήμουν άψητος. Λίγο μετά έκανα με Δερβενιώτη – Βίρβο, το Παραπονιάρικο. Το 1961.

Πώς θυμάστε την Κολούμπια;

Ενα στούντιο ήταν, χωρίς κτίρια, και το εργοστάσιο που έκοβε τους δίσκους. Ολους τους θυμάμαι εκεί. Και δημοτικούς και λαϊκούς. Μυθικά πρόσωπα. Κάποια στιγμή έφυγα, είπα κάποια κομμάτια του πατέρα μου. Παρεμπιπτόντως αυτές τις μέρες βγάζω δίσκο σε Βέλγιο. Μια εταιρεία έχει μαζέψει υλικό του πατέρα μου.

Αρα μας ανακαλύπτουν οι ξένοι.

Εδώ δεν γίνεται τίποτε. Το χειρότερο από όλα: το δημοτικό τραγούδι το θεωρούν απαγορευμένο. Κανείς δεν παίζει, εκτός από την εκπομπή του Λάμπρου Λιάβα στην ΕΡΤ. Μέχρι εκεί. Το χλευάζουν κιόλας.

Ποιος ευθύνεται;

Η κακή παιδεία. Οταν άκουγαν ως πιτσιρίκια τα δημοτικά τα είχαν συνδυάσει με σούβλα και με τη χούντα. Ακόμη δεν έχει φύγει αυτό από τον λαό. Το απεμπόλησε ο λαός από πάνω του, που είναι ο ίδιος του ο εαυτός, αυτός το έχει γράψει! Εκεί μέσα είναι η ιστορική πορεία του. Οι ξένοι για αυτό μας ξεσκλαβώσανε, ήλθαν εδώ είδαν τη δημοτική ποίηση. Κι εμείς τα φτύνουμε; Τι μαθαίνουμε στο σχολείο;

Είχατε πολλές διαδρομές πάντως εκτός του δημοτικού τραγουδιού.

Υπάρχει κάτι. Επειδή είχα γνωρίσει καλά το δημοτικό τραγούδι και οι δικοί μου επειδή τραγουδούσαν καθαρόαιμη δημοτική ποίηση, ήξερα. Κάποτε ο Λαμπρόπουλος με έστειλε σε άλλους συνθέτες. Μόλις άκουσα αυτά που μου δίνανε και είδα τον στίχο, έκανα προβίτσα και δεν ξαναπήγα. Με καρφώσανε λέγοντας: «Αυτός έχει άποψη». Οταν κάθισα με τον Μαρκόπουλο πιο μετά, εκτός του ότι είναι μεγάλος συνθέτης, η ποίηση αυτή με συγκίνησε, με έπιασε, βρήκα και συγγένεια με δημοτικό.

Μου έχει καρφωθεί ένα τραγούδι που έχετε πει και με τον Παύλο
Σιδηρόπουλο: το Γράμμα. Πώς ήταν ο Παύλος;

Καταπληκτικός, μεγάλος καλλιτέχνης. Δυόμισι χρόνια δουλέψαμε μαζί, είχε δική του φιλοσοφία. Είχε μπλέξει τότε, προσπαθούσαμε όλοι κι εγώ περισσότερο γιατί μαζί μου είχε κολλήσει, προσπαθούσα να τον βγάλω από αυτή τη γραμμή, τσακωνόμασταν κιόλας. Πολύ καλή φωνή και καλό μυαλό. Η μοναχικότητα τον πείραζε.

Τον Γιάννη Μαρκόπουλο πού τον γνωρίζετε;

Μας γνώρισε ο πατέρας μου. Ημουν 4 χρόνια σε Αμερική – Καναδά. Γύρισα πίσω και είχα μια μεγάλη πρόταση: κάναμε ένα σόου με τον Αντονι Κουίν πάνω στον Ζορμπά. Αυτός ήλθε στο Σακραμέντο, κάναμε συναυλία για Μεξικάνους και μου έκανε πρόταση για τέσσερα χρόνια. Ο Χάρης Λεμονόπουλος που ήταν κοντά του, ήταν στο τέλος του με καρκίνο, μου έκανε πρόταση αλλά δεν μπορούσα να καθίσω.

Πώς ήταν ο Αντονι Κουίν;

Φοβερός, και έξω καρδιά. Σαν Ελληνας, είχε όλα τα χαρακτηριστικά. Γυρίζω Ελλάδα, ο πατέρας μου ήταν τότε στο «Κύτταρο» με Σαββόπουλο και Δόμνα. Κάθε βράδυ πήγαινε ο Μαρκόπουλος κι έτσι γνωριστήκαμε. Υστερα από ένα μήνα με πήρε τηλέφωνο. Με άκουσε στο σπίτι του στην οδό Κερκύρας και μου έδωσε τα πρώτα τραγούδια. Τότε δούλευα με την Κωνσταντοπούλου και τον Μωράκη στο Μπρόντγουεϊ, μετά παραλία με Ζαμπέτα και μετά με τον Μαρκόπουλο.

Το 1982 έγινε μεγάλο αφιέρωμα στην οικογένειά σας στον Λυκαβηττό που προλόγισε ο Μάνος Κατράκης.

Τα 125 χρόνια της οικογένειάς μου. Φεστιβάλ Αθηνών. Ημασταν φίλοι με τον Μάνο.

Τον Ρίτσο πώς τον γνωρίζετε;

Από τις συναυλίες με το ΚΚΕ. Για συντροφιά ήταν άλλο πράγμα! Οταν έκανα δίσκο με Τόκα – Ρίτσο, ήμουν κολλητός με τον Καζαντζίδη. Και ο Στέλιος μου είπε πως ήθελε να έλθει να ακούσει. Τον έφερα τη μέρα που ήταν και ο Ρίτσος και άρχισαν την κουβέντα. Εκεί του είπε ο Ρίτσος: «Σε έχει ανάγκη ο λαός. Είσαι υποχρεωμένος να τραγουδήσεις». Αυτή η συνάντηση έμεινε.

Κάνατε γενικά πολιτικό τραγούδι…

Εχω κάνει δίσκο με αφρικανούς ποιητές. Τον παρουσιάσαμε στο Παλλάς. Μουσική Γιώργου Κατσαρού και μετάφραση Δ. Ιατρόπουλου. Αντι-απαρτχάιντ δίσκος. Πήραμε και βραβείο από το Αφρικανικό Κογκρέσο στη Νέα Υόρκη -τιμής ένεκεν το παρουσιάσαμε στον ΟΗΕ. Εχω κάνει και δίσκο για τα ναρκωτικά πάλι με Κατσαρό και Ιατρόπουλο αλλά ήταν σκληρός και μετά μάθαμε πως υπήρχαν δύο φιλοσοφίες για το πρόβλημα: ο ένας είναι η πρόληψη, ο άλλος να μη βλέπει τέτοια πράγματα όταν μπει κάποιος σε πρόγραμμα απεξάρτησης. Εκεί την πατήσαμε. «Μην τρυπάτε το Μέλλον», λεγόταν.

Κάνετε κάτι τώρα;

23 Απριλίου με το εργαστήρι του Δήμου Αθηναίων, στο Ολύμπια, θα κάνω το «Ω Γλυκύ μου Εαρ», με τρεις ενότητες: με ύμνους Μεγάλης Εβδομάδας, έντεχνο και δημοτικό. Συνδυάζω τα Πάθη του Χριστού με πάθη έθνους και πάθη καθημερινού ανθρώπου.

Γιατί έχουμε ανάγκη την παράδοση;

Χωρίς παρελθόν δεν μπορεί να σωθεί τίποτε, θα μείνουμε κενοί, έρμαια. Ο,τι γράφεται από τον λαό είναι αληθινό. Μέσα στη ζωή είναι όλα.

Είστε και λαϊκός τραγουδιστής.

Μεγάλωσα στο κλεινόν άστυ, εκτός του γεγονότος πως το δημοτικό πέρασε μέσα μου, ήλθα εδώ 9 ετών και πρότυπό μου ήταν αρχικά και ο Γούναρης. Τεράστιος. Οσο μεγάλωνα, έπεσα στον Καζαντζίδη. Επαιζα όλα τα έγχορδα – σε «Θητεία» εγώ παίζω μπουζούκι.

Κλαρίνο;

Πήγα να πάρω κλαρίνο, ήμουν σε φιλαρμονική στο Μοσχάτο, μελέταγα. Αυτό δεν άρεσε στη μάνα μου και μετά από κάνα εξάμηνο μου το κρύβει. Είχε τραβήξει πολλά ο πατέρας μου, έφευγε άνοιξη και γύρναγε φθινόπωρο για πανηγύρια. Ούτε στον πατέρα μου άρεσε να γίνω. Οταν με είδε – όταν γύρισε από Αμερική – με έπαιρνε τότε ο θείος μου ο Φώτης σε μαγαζί που δούλευε.

Σε ποιο;

«Πιπεριά» στην Πλατεία Λαυρίου, πάνω από τον «Ελατο».

Σήμερα οι Ηπειρώτες πάνε στην Ομόνοια;

Σκορπίσανε. Γιατί η τεχνολογία τα έχει κόψει όλα, εκεί που πήγαινε κάποιος στο καφενείο τώρα μπαίνει στο Facebook.