«Το δίλημμά μου και η στροφή στην Ιατρική»

Υπάρχει κάτι νεότερο γύρω από την τελευταία σας έρευνα που σχετίζεται με την επιληψία;

Αυτές τις μέρες εξετάζουμε για ένα καινούργιο ερευνητικό πρόγραμμα. Εχουμε δημιουργήσει μια συσκευή, η οποία μπορεί να διοχετεύσει φάρμακα τοπικά μέσα στον εγκέφαλο. Ενας συνάδελφος ερευνητής ενδιαφέρεται να χρησιμοποιήσει αυτήν τη συσκευή για να δει πώς μπορεί να λειτουργήσει στη μνήμη. Πρόκειται για μια δουλειά, η οποία μας απασχολεί τα τελευταία χρόνια. Πέρυσι ήταν η πρώτη φορά που δημοσιεύσαμε τα πειράματά μας σε πειραματόζωα. Ενώ πιο πριν χρησιμοποιήσαμε απλά κύτταρα.

Ηταν ενθαρρυντικά τα αποτελέσματα;

Εδειξαν ότι αυτή η συσκευή μπορεί να έχει εφαρμογές στο να προλαβαίνει ή ακόμη και να σταματάει τις επιληπτικές κρίσεις. Σε περίπου πέντε χρόνια θα έχουμε τη δυνατότητα να το χρησιμοποιήσουμε στους ανθρώπους. Για να γίνει κατανοητή η πρόοδος των εργασιών θα πρέπει να σας πω ότι αρχικά οι δοκιμές γίνονται σε κύτταρα που έχουν την ίδια χημική σύσταση με τον εγκέφαλο. Επειτα περνάμε σε καλλιέργειες κυττάρων και μετά περνάμε σε πειραματόζωα. Αργότερα – και αν όλα πάνε καλά – περνάμε στον άνθρωπο. Μία από τις συσκευές που κάναμε εδώ και χρόνια έχει περάσει πια στον άνθρωπο και αυτή είναι η συσκευή που κάνει χαρτογράφηση του εγκεφάλου. Δηλαδή το 2011 η συσκευή έχει εφαρμοστεί σε πειραματόζωα και το 2015 στον άνθρωπο. Πρέπει να σας πω ότι αυτός είναι χρόνος ρεκόρ, διότι συνήθως παίρνει πολύ παραπάνω.

Πώς συνέβη αυτό το μικρό θαύμα;

Δεν είχαμε αποτυχίες που συνήθως προκύπτουν πολύ συχνά σε πρώιμα στάδια. Η επιληψία, όπως και οι άλλες αρρώστιες με τις οποίες ασχολούμαστε, έχουν πολλές διαφορετικές μορφές. Είναι πολύ δύσκολο να κάνεις μία θεραπεία η οποία θα την αντιμετωπίσει. Αυτό το οποίο επιχειρούμε είναι να στοχεύσουμε συγκεκριμένα ώστε να ανταποκριθούν στη συγκεκριμένη τεχνολογία. Εν συνεχεία ευελπιστούμε ότι θα γενικευθεί η ίαση και σε άλλες μορφές της πάθησης.

Θέλω να επιστρέψουμε στην αρχή. Μου είπατε ότι το μηχάνημα που  ανακαλύψατε μπορεί να επέμβει στη μνήμη;

Ευελπιστούμε ότι σε λίγο καιρό θα έχουμε αποτελέσματα από τις εφαρμογές σε πειραματόζωα που θα δείχνουν ότι μπορούμε να επέμβουμε στη μνήμη του ανθρώπου. Με απλά λόγια – σε χρόνο που δεν μπορώ να τον ορίσω – πολύ πιθανόν να μπορούμε να σβήσουμε τις κακές αναμνήσεις, να ανακαλέσουμε τις καλές κ.λπ. Αυτό που προσφέρει η συσκευή είναι η διακριτική ικανότητά της. Μέσα στον εγκέφαλο, ο οποίος έχει δισεκατομμύρια κύτταρα, μπορούμε να πάμε και να επέμβουμε σε 123 από αυτά για παράδειγμα; Αυτό δεν το ξέρουμε ακόμα. Σε καλλιέργειες κυττάρων τα πειράματα έδειξαν ότι μπορούμε να επέμβουμε σε ένα κύτταρο. Είμαστε ακόμη σε πρώιμο στάδιο για να μιλήσουμε για τον εγκέφαλο. Αυτή τη στιγμή μπορούμε να επέμβουμε σε μικροκυκλώματα του εγκεφάλου, που αποτελούνται από εκατοντάδες κύτταρα.

Δηλαδή ό,τι είδαμε στην ταινία «Η αιώνια λιακάδα ενός καθαρού μυαλού» μπορεί να συμβεί. Ενα τσιπάκι που ρυθμίζει κατά βούληση τη μνήμη.

Να μπορεί να σβήνεις το κακό παρελθόν, να ξεχνάς αυτά που θες, να θυμάσαι καλύτερα ό,τι επιλέγεις. Εχουμε αρκετό δρόμο μπροστά μας.

Παρ’ όλα αυτά οδεύετε προς τα εκεί. Πόσο ηθικό είναι;

Κάθε ανακάλυψη πρέπει να ζυγίζει το ρίσκο και το όφελος που μπορεί να δώσει στον άνθρωπο. Μέσα σε κάθε νοσοκομείο υπάρχει μια ομάδα από ειδικούς, που απαντά σε αυτές τις ερωτήσεις. Η εφαρμογή της κάθε καινούργιας τεχνολογίας και ανακάλυψης πρέπει να μπαίνει στο μικροσκόπιο της αναζήτησης κατά πόσο μπορεί να βοηθήσει, να επηρεάσει θετικά ή αρνητικά τον άνθρωπο. Για παράδειγμα η ασπιρίνη έχει θετικά αποτελέσματα στους περισσότερους ανθρώπους, γι’ αυτό έχει εγκριθεί και για χρήση άλλωστε. Παρ’ όλα αυτά υπάρχει ένα μικρό, ελάχιστο, ποσοστό που σε συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων προκαλεί επιπλοκές, είναι αλλεργικοί.

Ναι αλλά εδώ δεν υπάρχει ηθικό ζήτημα; Το να αφαιρεθούν αναμνήσεις δημιουργούμε ουσιαστικά έναν άλλο άνθρωπο.

Βεβαίως ο εγκέφαλος είναι βασικό όργανο που προσδιορίζει ποιοι είμαστε, τι όνειρα κάνουμε. Γενικά η προσωπικότητά μας πηγάζει και ορίζεται από τον εγκέφαλο. Κάθε φορά που επεμβαίνει κάτι στον εγκέφαλο υπάρχει περίπτωση να αλλάξουμε. Οι νευροχειρουργοί έρχονται αντιμέτωποι με αυτό κάθε φορά που κάνουν μια επέμβαση. Τα ίδια ερωτήματα θα υπάρχουν και όταν θα έχουμε στη διάθεσή μας προς χρήση την τεχνολογία εκείνη που θα μας επιτρέπει να επέμβουμε στη μνήμη. Θα πρέπει να γίνεται ανάλυση στον συγκεκριμένο ασθενή που θα τη χρησιμοποιήσει, η συγκεκριμένη μνήμη κατά πόσο του διαταράσσει τη ζωή. Θα μετράμε αν αξίζει το ρίσκο να προσπαθήσουμε να τη σβήσουμε ή να την αλλάξουμε.

Μου δίνετε ένα άλλο παράδειγμα;

Υπάρχει μία τεχνολογία η οποία σου επιτρέπει να κόψεις το πόδι, να βάλεις μία βίδα, η οποία βοηθάει στο να μεγαλώσει το κόκαλο άρα να ψηλώσει ο άνθρωπος. Αυτό εφαρμόζεται σε κάποιες χώρες όπως στη Βραζιλία, στη Ρωσία. Στην Ελλάδα και την Αγγλία δεν εφαρμόζεται, διότι πιστεύουμε ότι το ρίσκο αυτό είναι πολύ μεγαλύτερο από τα οφέλη που δίδονται στον άνθρωπο. Θα πρέπει πάντα να υπάρχει μία ισορροπία. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα της επιστήμης.

Η γνώση τελικά είναι υποταγμένη στην κοινωνία ή στην πολιτική και τα οικονομικά συμφέροντα;

Οι έρευνές μας φυσικά και εξαρτώνται σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό από τις χρηματοδοτήσεις. Για την πολιτική θα σας πω για παράδειγμα ότι οι έρευνες για τα βλαστοκύτταρα στην Αμερική σταμάτησαν λόγω πολιτικών αποφάσεων. Οι Ρεπουμπλικάνοι είχαν δεχθεί πιέσεις από συντηρητικές ομάδες που πίστευαν ότι οι έρευνες θα έπρεπε να σταματήσουν. Αυτές οι αποφάσεις αντανακλούν την κοινωνία και την κατάσταση στην οποία βρίσκεται. Υπάρχει και ένα άλλο παράδειγμα από τον τομέα μου, που είναι η βιοηλεκτρική. Εχετε δει την ταινία  Φρανκενστάιν; Στο τέλος του 18ου αιώνα πραγματικά υπήρχαν επιστήμονες, οι οποίοι προσπαθούσαν να αναστήσουν τους νεκρούς. Η κοινωνία τότε αντέδρασε και όλη η έρευνα σταμάτησε για περισσότερα από 50 χρόνια. Διακόσια χρόνια μετά το πείραμα του Γκαλβάνι έχουμε τον βηματοδότη, που εμφυτεύεται και βοηθάει την καρδιά να χτυπάει σε κανονικούς ρυθμούς. Αυτό στον 18ο αιώνα δεν θα ήταν αποδεκτό. Καλώς έκανε η κοινωνία τότε και αντέδρασε διότι δεν υπήρχε το επιστημονικό υπόβαθρο για να κατανοήσουν πώς λειτουργεί. Σήμερα το να κάνεις έρευνα σε βηματοδότες είναι ηθικά αποδεκτό, αφού διαθέτουμε την απαραίτητη γνώση για το πώς δουλεύει το ανθρώπινο σώμα. Ομως όσα χρόνια κι αν περάσουν πάντα θα βρισκόμαστε μπροστά σε ζητήματα ηθικής. Και αυτό δεν είναι απαραιτήτως κακό.

Βρεθήκατε ποτέ μπροστά στο δίλημμα πρόοδος ή ηθική;

Με πάτε πίσω στα χρόνια που ήμουν βοηθός καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Κορνέλ. Η θέση μου δεν ήταν μόνιμη. Κάποια στιγμή μου πρόσφεραν προαγωγή, που αυτομάτως θα ερχόταν και η μονιμοποίηση αυτής της θέσης. Αυτό μεταφραζόταν σε εξασφαλισμένα ισοβίως εισοδήματα. Τότε εργαζόμουν πάνω στην τεχνολογία που αφορούσε τις οθόνες και τα πήγαινα αρκετά καλά. Αν συνέχιζα να εργαζόμουν σε εκείνον τον τομέα αυτό που μπορούσα να προσφέρω ήταν να έχετε, εσείς για παράδειγμα, μια καλύτερη οθόνη στο τηλέφωνό σας. Ομως αναρωτήθηκα ποια θα ήταν η συνεισφορά μου στην κοινωνία ως επιστήμονας. Τότε αποφάσισα να αλλάξω πεδίο και να στραφώ στην Ιατρική. Αποδείχθηκε μια σωτήρια απόφαση για μένα.

Και ηθική δίχως αμφιβολία. Σας έχει εμπνεύσει κάτι άλλο;

Κάθε συναναστροφή με τους άλλους μάς αλλάζει. Αλλά με επηρέασε βαθιά η γνωριμία μου με τους συγγραφείς του βιβλίου, το οποίο είναι αναφορά για τους επιστήμονες. Πρόκειται για το «Solid State Physics», που υπέγραψαν οι Neil Ashcroft και David Mermin. Το είχα διαβάσει, τους θαύμαζα και διαπίστωσα πως άνθρωποι οι οποίοι είχαν κατακτήσει τόσα σημαντικά πεδία στην επιστήμη τους παρέμεναν απλοί και συμπεριφέρονταν χωρίς καμία έπαρση και βεντετισμό. Είχα υπέροχη συνεργασία μαζί τους. Μιλούσαν για τα πάντα – την έρευνα, την επιστήμη, τη ζωή – και είχαν ενθουσιασμό μικρού παιδιού. Παθιάζονταν και εξηγούσαν με μεγάλη ευχαρίστηση ό,τι δεν καταλάβαινε κάποιος. Υστερα από αυτή τη γνωριμία άλλαξα και διαμόρφωσα άλλη σχέση με τους συναδέλφους μου, με τους φοιτητές, ακόμη και με την ίδια την επιστήμη μου.