Είχε δίκιο ο Σόιμπλε;

Οτι ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε επεδίωκε επίμονα, πεισματικά, την έξοδο της Ελλάδας από την ευρωζώνη (υπό τύπον δεκαετούς, υποτίθεται, time out) δεν είναι είδηση. Ξέρουμε ότι το πρότεινε τόσο στον Γιώργο Παπακωνσταντίνου όσο και στον Ευάγγελο Βενιζέλο. Ξέρουμε ότι ο Αντώνης Σαμαράς πέρασε ξυστά από τον κίνδυνο, το καλοκαίρι του 2012. Ξέρουμε ότι το ομοσπονδιακό υπουργείο Οικονομικών είχε έτοιμο το επιχειρησιακό σχέδιο για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της ελληνικής εξόδου. Τον Ιούλιο του 2015, άλλωστε, η επιδίωξη έγινε πανηγυρικά γνωστή με εκείνο το περίφημο non paper, που παρά λίγο να σφραγίσει τη μοίρα μας.

Οτι η καγκελάριος Μέρκελ δεν πείσθηκε ποτέ από την πρόταση του υπουργού της και διατηρούσε επιφυλάξεις, δεν είναι, ούτε κι αυτό, κάτι άγνωστο. Ξέρουμε ότι ταλαντεύθηκε, το καλοκαίρι του 2012, αλλά τελικά απέρριψε την ιδέα του Grexit. Ξέρουμε, επίσης, ότι στη διάρκεια εκείνων των κρίσιμων 17 ωρών του Ιουλίου 2015 η Μέρκελ τάχθηκε, εντέλει, με τον Ολάντ και τον Ρέντσι εναντίον του υπουργού της.

Δεν φανταζόμασταν, όμως, ότι αυτή η διαφωνία είχε τέτοιο βάθος, τόση σημασία, ώστε να οδηγήσει τη Μέρκελ να ρωτήσει τον Σόιμπλε, μετά την ευρωπαϊκή σύνοδο κορυφής που έκλεισε την πόρτα στο Grexit, αν «συνεχίζει». Κι ότι ο ίδιος ο Σόιμπλε είχε φθάσει να εξετάζει σοβαρά το ενδεχόμενο να παραιτηθεί όταν το σχέδιο Grexit απέτυχε. Το αποκάλυψε ο ίδιος στην πολύ ενδιαφέρουσα συζήτησή του με τους «Financial Times» την περασμένη εβδομάδα. Η οποία μας θύμισε ξανά όλη εκείνη την ταραγμένη εποχή και τα διλήμματά της.

Για καλή μας τύχη, δεν θα μάθουμε ποτέ τι ακριβώς θα μας συνέβαινε αν ο επίμονος κηπουρός του Grexit είχε κατορθώσει να επιβάλει την άποψή του. Ενα άλλο, όμως, λιγότερο υποθετικό ερώτημα επιστρέφει διαρκώς, αναπάντητο. Το ερώτημα γιατί, αφού όλα αυτά ήταν γνωστά, αφού όλοι ξέραμε ποιος, πώς και γιατί υποστήριζε την ιδέα του Grexit, κι αφού οι συνέπειές του δεν ήταν δύσκολο να διαγνωστούν, γιατί λοιπόν, κατά το κρίσιμο πρώτο εξάμηνο του 2015, η κυβέρνηση Τσίπρα πολιτευόταν, διαπραγματευόταν με τρόπο που διευκόλυνε τον Σόιμπλε, έσπρωχνε τα πράγματα μέχρι το χείλος του γκρεμού – για να κάνει, ευτυχώς, την τελευταία στιγμή πίσω;

Ο Αλέξης Τσίπρας είχε ξεμπερδέψει με το ερώτημα, δίνοντας μιαν απλή απάντηση: «Είχαμε αυταπάτες». Ο Ευκλείδης Τσακαλώτος το είπε, πρόσφατα, στο Παρίσι, με πιο αναλυτικό και ενδιαφέροντα τρόπο: «Το μεγάλο μας λάθος ήταν ότι δεν είχαμε καταλάβει πως η απειλή μας ότι ενδεχομένως θα φεύγαμε από την ευρωζώνη, δεν ήταν καν απειλή, γιατί ήταν ακριβώς αυτό που ήθελαν οι Γερμανοί, αυτό που ήθελε ο Σόιμπλε… Ημασταν πιο αδύναμοι απ’ ό,τι νομίζαμε».

Αλλά πώς ήταν δυνατόν να το νομίζουν; Δεν διάβαζαν εφημερίδες; Δεν επικοινωνούσαν με το περιβάλλον; Πίστευαν ότι όλα αυτά είναι ένα καταχθόνιο ψέμα, μια συνωμοσία, μια μπλόφα για να στερήσουν από τον ΣΥΡΙΖΑ τη δόξα; Και είναι μια τέτοια, ασύγνωστη αφέλεια μικρότερη αμαρτία από την κατηγορία που τους αποδίδουν οι κακόπιστοι, ότι έκαναν ό,τι έκαναν όχι από αυταπάτη αλλά από σχέδιο, ότι φλέρταραν με την ιδέα της εξόδου, έως ότου συνειδητοποίησαν το μέγεθος της επερχόμενης καταστροφής και της ιστορικής ευθύνης;

Η συζήτηση θα μείνει ανοιχτή. Ισως για πάντα. Αλλά μια δεύτερη συζήτηση που άνοιξε η συνέντευξη Σόιμπλε στους FT πρέπει επίσης να μείνει ανοιχτή. Εξηγώντας γιατί θεωρούσε σωστό για την Ελλάδα να βγει από την ευρωζώνη, να επιστρέψει στο εθνικό της νόμισμα και να κάνει την αναπόφευτη δημοσιονομική προσαρμογή με τον κλασσικό τρόπο της νομισματικής υποτίμησης, αντί να την υποστεί με τον δύσκολο τρόπο της «εσωτερικής υποτίμησης». Πίστευα – είπε – ότι αυτό που έπρεπε να κάνει η Ελλάδα δεν ήταν συμβατό με δημοκρατικό καθεστώς.

Ας ξανασκεφτούμε, λοιπόν, το ερώτημα. Είχε δίκιο ο Σόιμπλε; Κινδύνευσε πράγματι η δημοκρατία στην Ελλάδα, όταν οι δυστυχείς κυβερνήτες της προσπαθούσαν με πολύ βίαιο τρόπο, μέσα σε τέσσερα χρόνια, να μηδενίσουν ένα πρωτογενές έλλειμμα 24 δισ. ευρώ;

Οι θεσμοί δοκιμάστηκαν, με τρόπους που ξέρουμε. Δοκιμάστηκαν, ίσως, και από κινδύνους που δεν είναι πλήρως γνωστοί – υπάρχουν πράγματα που δεν ξέρουμε γύρω από όσα, για παράδειγμα, συνέβησαν τον Οκτώβριο του 2011. Το βέβαιο είναι ότι, εντέλει, η ελληνική δημοκρατία διέψευσε την προφητεία του Σόιμπλε. Παρά τις αβαρίες, τις θεσμικές εκπτώσεις και τα κοινωνικά τραύματα, οι θεσμοί άντεξαν το μεγαλύτερο, ταχύτερο και βιαιότερο πρόγραμμα δημοσιονομικής προσαρμογής στην ιστορία, μεταξύ 2010-2014, άντεξε και την αχρείαστη τριετή παράτασή του.

Δεν είναι διόλου βέβαιο, αντίθετα, ότι η Δημοκρατία θα άντεχε την υλοποίηση του σχεδίου Σόιμπλε. Την έξοδο. Κάποιος το είχε πει, τον καιρό του μεγάλου αναβρασμού, το 2011, ως προειδοποίηση. Πως τα δύο μεγάλα Δέλτα αναιρούν το ένα το άλλο, η Δραχμή και η Δημοκρατία αλληλοαποκλείονται. Η επιστροφή στο εθνικό νόμισμα ήταν που θα έθετε σε κίνδυνο τη Δημοκρατία. Το έχει πει, πιο καθαρά ο Γιάννης Δραγασάκης: «Ο λόγος που απορρίψαμε το ενδεχόμενο της συνολικής ρήξης ήταν ο κίνδυνος να δημιουργηθεί μια κατάσταση τόσο χαοτική που να μην μπορεί να ελεγχθεί με δημοκρατικά μέσα».

Ενας λόγος παραπάνω να τίθεται ξανά το ίδιο ερώτημα: Μα τότε γιατί το διακινδύνευσαν;