Αναγεννησιακή προσωπικότητα

Το ερευνητικό του έργο υπήρξε πολυσύνθετο γύρω από τις αναστηλώσεις ναών και μνημείων της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. Το πλήθος των δημοσιεύσεών του για περιοχές της Βόρειας Ελλάδας, για κάστρα, οικισμούς αλλά και επαγγελματικές δραστηριότητες τεχνιτών καταμαρτυρούν το ανήσυχο πνεύμα του ομότιμου καθηγητή του Αρχιτεκτονικού Τμήματος της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ, ο οποίος γεννήθηκε το 1927 στην Αθήνα και έφυγε στα 92 του χρόνια.

Ως αρχιτέκτονας προώθησε μια σύγχρονη αναπαραγωγή της εικόνας της παράδοσης, ενταγμένης στο ευρύτερο μεταμοντέρνο πνεύμα της εποχής. Και αυτήν την πλευρά του πολυμαθή καθηγητή κρατάνε ως ανάμνηση οι φοιτητές οι οποίοι τον είχαν δάσκαλο στη συνεχή πορεία της αυτογνωσίας. Ο Νίκος Μουτσόπουλος έπαιρνε θέση αμφισβήτησης απέναντι στον συρμό των επίπλαστων μοντέρνων τάσεων, παρέμενε κοντά στις διαχρονικές αξίες της αρχιτεκτονικής, προσέγγιζε τα αρχέτυπα και κατέθετε τις δικές του δημιουργικές προτάσεις. Αυτό άλλωστε είχε μάθει από τις σπουδές του στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο με δασκάλους τον Δημήτρη Πικιώνη, τον Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα και τον Νίκο Εγγονόπουλο.

Ωστόσο η καρδιά του ανήκε σε άλλα χώματα, καθώς ο ίδιος είχε δηλώσει σε συνέντευξή του: «Μακεδών εξ Αρκαδίας». Εκλέχτηκε νεότατος ως καθηγητής το 1958 στο νεοσύστατο τότε Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Αφού νωρίτερα, ως διπλωματούχος της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ δίδαξε κατ’ ανάθεση το μάθημα της Χριστιανικής Αρχαιολογίας και Τέχνης. Στο τμήμα αρχιτεκτονικής πρωτοστάτησε μαζί με μία μικρή ομάδα συναδέλφων του στη δημιουργία μιας εναλλακτικής αρχιτεκτονικής παιδείας περισσότερο ανοιχτής από την ακαδημαϊκή προσέγγιση του Πολυτεχνείου στην Αθήνα.

Οι παραδόσεις των μαθημάτων του Νίκου Μουτσόπουλου έδιναν σημασία στην αξία των ταπεινών και αγνώστων κτισμάτων της ανώνυμης αρχιτεκτονικής. Και μέσα στο δημοσιευμένο έργο του εντοπίζονται οι ανακαλύψεις του για άγνωστα μνημεία. Καθώς και η ανάδειξη, καταγραφή και αποτύπωση της ιστορικής κληρονομιάς σε όλη την Ελλάδα και ιδιαίτερα στη Μακεδονία από τον ίδιο και τους φοιτητές του. «Η Καστοριά, μια από τις πιο σημαντικές πόλεις της βόρειας Ελλάδας, γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση στα βυζαντινά χρόνια, όπως αποδεικνύει ο μεγάλος αριθμός των περίκομψων τοιχογραφημένων εκκλησιών. Συγκοινωνιακός κόμβος και γνωστό εμπορικό κέντρο από τότε, οφείλει την ευημερία της στην επεξεργασία για την εκμετάλλευση της γούνας, πηγή πλούτου για τους Καστοριανούς που φρόντιζαν να επενδύουν μεγάλο μέρος της περιουσίας τους στις κατοικίες τους», γράφει ο επιστήμονας ταξιδευτής στο βιβλίο του για την αρχιτεκτονική της Καστοριάς, παρουσιάζοντας δείγματα του βλέμματός του στην παράδοση του τόπου.

Παράλληλα με την ερευνητική και πανεπιστημιακή του ενασχόληση ο Νίκος Μουτσόπουλος είχε διοργανώσει και μετάσχει σε πολλά διεθνή και τοπικά επιστημονικά συνέδρια. Οργάνωσε ανασκαφές σε διάφορα σημεία της Ελλάδας, ανάμεσα στις οποίες της βασιλικής του Αγίου Αχίλλειου στο ομώνυμο νησάκι των Πρεσπών, ασχολήθηκε με τη μελέτη και την καταγραφή των οχυρών οικισμών και κάστρων του βορειοελλαδικού χώρου. Οπως και με θέματα συγκριτικής μορφολογίας. Το δημοσιευμένο έργο του μοιάζει με μία ανοιχτή βεντάλια. Από την εκπόνηση της αρχιτεκτονικής μελέτης του Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών στην Ιερά Μονή Βλατάδων στη Θεσσαλονίκη και του καθολικού και του Συνοδικού του Ιερού Ησυχαστηρίου του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου στη Σουρωτή. Εως τις δημοσιεύσεις του για τη διαχρονική διερεύνηση του φαινομένου της δερματόστιξης (τατουάζ) και την έρευνά του για τα τζάτζαλα, το πανάρχαιο έθιμο της ανάρτησης ρακών σε δέντρα, πλάι σε αγιάσματα για την ίαση των ασθενών.

Τα βιβλία του ανεξάντλητου ερευνητή διακρίνονται για τον ιδιαίτερα βιωματικό τους χαρακτήρα, τη γλαφυρότητα και ταυτόχρονα το επιστημονικό τους ύφος, ενώ υπογραμμίζουν τη γνώση, το δαιμόνιο αλλά και τη σοβαρότητα με την οποία ο συγγραφέας αντιμετωπίζει το υλικό του. Η ιστορία της βυζαντινής αρχιτεκτονικής της Μακεδονίας οφείλει πολλά στον ερευνητή, ο οποίος διετέλεσε πρόεδρος σε διεθνή και εθνικά επιστημονικά συμβούλια. Και είχε εργασθεί ως υπεύθυνος στην αναστήλωση του Παναγίου Τάφου. Ηταν αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, της Academia Pontaniana της Νεαπόλεως και της Ακαδημίας Επιστημών της Βουλγαρίας, καθώς και επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Σόφιας.

Από τα πρώτα ολοκληρωμένα έργα του είναι η «Λαϊκή αρχιτεκτονική της Βέροιας». Ο ίδιος δώρισε στη Βέροια το πλούσιο αρχείο των φοιτητικών του εργασιών και των αποτυπώσεων. Το πολύτιμο αυτό υλικό έχει καταγραφεί σε μεγάλο βαθμό, παρουσιάστηκε σε δύο εκθέσεις και είναι διαθέσιμο τόσο στο ευρύ κοινό όσο και στους ερευνητές.

Στην αρχιτεκτονική σύγχρονων κτιρίων ο Νίκος Μουτσόπουλος συμμετείχε σε αρκετά έργα στα οποία πρόσφερε υβριδικές μορφές παράδοσης και τοπικισμού. Οι μονοκατοικίες του, αστικές και εξοχικές, είχαν αναφορές σε εκσυγχρονισμένες εκδοχές της παράδοσης. Οι προτάσεις του για την Ανω Πόλη της Θεσσαλονίκης καθοδήγησαν τη μορφολογική συγκρότηση των νέων κατασκευών. Οι νέες πτέρυγες της Μονής Βλατάδων, με έντονη ογκοπλασία, συνδύασαν τολμηρά την αισθητική του εμφανούς μπετόν και της μακεδονικής λιθοδομής. Ετσι, ολοκληρώθηκε το συγκρότημα που ξεκίνησε στον μεσοπόλεμο ο Αριστοτέλης Ζάχος και προέκυψε ένα διακριτό σημείο αναφοράς στον λόφο της ακρόπολης του Επταπυργίου.

Στο μπρουταλιστικού ύφους Συνεδριακό Κέντρο της ΔΕΘ κατασκευασμένο με εμφανές σκυρόδεμα και το οποίο σήμερα απειλείται με κατεδάφιση, η τολμηρή καμπύλη επιστέγαση, που φέρεται από κιονοστοιχίες, παραπέμπει στα έργα των Ιαπώνων μεταβολισμών, αλλά και στις «απολιθωμένες» ξύλινες κατασκευές του κλασικού κανόνα. Είναι έργο το οποίο σχεδίασε το 1968 ο Νίκος Μουτσόπουλος μαζί με τους Χρίστο Τσιλαλή, Γ. Κονταξάκη, Χρήστο Κουλουκούρη.

Πριν από δύο χρόνια, σε εκδήλωση που είχε πραγματοποιηθεί προς τιμήν του από το Σύλλογο Αποφοίτων του ΑΠΘ, στην αίθουσα «Μανώλης Ανδρόνικος» του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, οι ομιλητές επεσήμαναν την ανθρωποκεντρική, αναγεννησιακή προσωπικότητά του που κινούνταν μεταξύ «αρχιτεκτονικής – σχεδίου – πολιτισμού και γεωγραφίας, καταγράφοντας άγνωστα μνημεία και ταπεινά λαϊκά κτίσματα, καλλιεργώντας με αυτόν τον τρόπο δεξιότητες πολλών γενεών αρχιτεκτόνων». Ο πολύτροπος δάσκαλος στην ίδια εκδήλωση είχε απαντήσει: «Δεν είχα δικαίωμα να ζω και να διδάσκω στη Μακεδονία με τα μάτια μου στη… Χαμουτζία. Ετσι ξεκίνησα την έρευνα…».