«Να μην εθιζόμαστε στη θέση εξουσίας»

Από χθες η σκηνή «Μαρίκα Κοτοπούλη» στο Rex φιλοξενεί την πλέον πρόσφατη πρότασή του στο μουσικό θέατρο, ένα είδος στο οποίο δίνει δείγματα γραφής τα τελευταία είκοσι χρόνια. Στον «Ανθρωπο που γελά» του Ουγκώ ο Θοδωρής Αμπαζής, αναπληρωτής διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου, αναζητά μια πολιτική διάσταση που «φαίνεται να έχει ανάγκη η εποχή μας». Και κάπως έτσι, το Λονδίνο των αρχών του 18ου αιώνα φωτίζεται στη σκηνή του Rex. Μια αυστηρά δομημένη, αριστοκρατική κοινωνία με απολύτως διακριτά όρια μεταξύ των τάξεων. Ο λαός, άνθρωποι εξαθλιωμένοι, άβουλοι, τρομοκρατημένοι, χωρίς διάθεση για αντίσταση. Σε αυτό το περιβάλλον, ο Γκουινπλέιν, ένας νεαρός άνδρας με παραμορφωμένο πρόσωπο – ένα μόνιμα χαραγμένο χαμόγελο ως εκδίκηση από τον βασιλιά -, ερωτεύεται την τυφλή Ντία. Ως μέλος ενός θιάσου, σύντομα, θα γίνει διάσημος λόγω της ιδιαιτερότητάς του. Οταν βρεθεί σε θέση ισχύος και τολμήσει να υψώσει το ανάστημά του θα βρεθεί αντιμέτωπος με την αναλγησία των ισχυρών.

«Ο τίτλος “Ο άνθρωπος που γελά” σε υποψιάζει από την αρχή. Δημιουργεί έναν σαρκασμό και μια επιθετικότητα. Σαν να έχει κάτι από Λεονκαβάλο και “Ridi pagliaccio” (σ.σ.: στίχος από τη γνωστή άρια “Vesti la giubba” της όπερας “Παλιάτσοι”). Οταν διάβασα το έργο βρήκα πολλά στοιχεία που με ενδιέφεραν, κυρίως στο πολιτικό κομμάτι. Εχει μια προφάνεια και μια καθαρή ιστορία – ξεφεύγει από τη γραφή των “Αθλίων”.

Ο Ουγκώ λέει ότι είναι καλύτερα να παραμορφώνεις κάποιον, παρά να σκοτώνεις. Παραμορφώνοντας κάποιον δημιουργείς αυτό που λέω “οπτικό θόρυβο”. Βλέπεις το ψεγάδι και όχι την πραγματική εικόνα. Και η κοινωνία φτιάχνει ταμπέλες, παραμορφώνει ιδέες, εντάσσει τους ανθρώπους σε κατηγορίες, με αποτέλεσμα τον “θόρυβο”. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η λέξη “κουλτουριάρης”, που είναι και ελληνική πατέντα.

Στον πυρήνα του έργου υπάρχει η κορυφαία στιγμή που ο Γκουινπλέιν λέει τη λέξη “όχι”. Στη σκηνή ψηφοφορίας για τα μέτρα που πρέπει να πάρουν στη Βουλή. Λένε όλοι το μακρόσυρτο “ναιαιαιαιαι” – γι’ αυτό και φορούν μάσκα προβάτων – εκτός από τον Γκουινπλέιν. Είναι σαν να το ακούνε για πρώτη φορά στη ζωή τους. Κι αυτό το “όχι” νομίζω ότι είναι ο λόγος που κάνω αυτή την παράσταση. Είναι μια δυναμική λέξη, που έχει να κάνει με θέση, ενώ το “ναι” έχει να κάνει με περιβάλλον. Χωρίς να αναφέρομαι πάντως στο δημοψήφισμα, για να μην παρεξηγηθώ.

Η Ευρώπη μπαίνει εδώ και καιρό σε έναν σκοταδισμό, όπου επικρατεί το φοβικό στοιχείο. Τα απτά αποτελέσματα θα τα δούμε εντός ολίγου στις ευρωεκλογές. Μπροστά σ’ αυτό και οι καλλιτέχνες δεν μπορούν παρά να επιλέγουν έργα με καθαρή θέση. Δεν μας παίρνει να είμαστε τόσο εστέτ, όταν ο κίνδυνος είναι απέναντι. Κι εγώ μεγάλωσα στη Δυτική Ευρώπη δίνοντας μάχες για την αβανγκάρντ μουσική και το κίνημα του new complexity απέναντι στον μινιμαλισμό και τον νεορομαντισμό. Δεν αναιρώ εκείνα τα χρόνια, αλλά κάποια στιγμή οι πολυτέλειες τελειώνουν και πρέπει να πάρουμε θέση. Τα τελευταία οκτώ χρόνια ακούγαμε τον βρυχηθμό του “τέρατος” στην Ευρώπη. Τώρα το βλέπουμε να έρχεται. Κάποτε διαβάζαμε για τα τείχη που χωρίζουν κράτη σε βιβλία επιστημονικής φαντασίας. Σήμερα είναι πραγματικότητα.

Στις πρώτες πρόβες κάναμε ασκήσεις τεχνικής με τον θίασο σαν να δημιουργούμε ένα πρώτο αίσθημα μαζί. Σιγά σιγά παίρνω το υλικό που προκύπτει και αρχίζω να το αποκωδικοποιώ και να το ενοποιώ. Υπάρχουν πολλά τζαζ και ροκ στοιχεία ή ηλεκτρική κιθάρα, που συνήθως δεν τα έχω ως κλασικός μουσικός. Η στιγμή με οδήγησε σε πιο ελεύθερο ύφος. Η δραματουργία οδηγεί και η μουσική λειτουργεί ως αφήγηση.

Οταν κάνω θέατρο σκέφτομαι τη μουσική και όταν γράφω μουσική σκέφτομαι το θέατρο. Ακόμη κι όταν διηύθυνα μουσική στην Ολλανδία, έλεγα στους μουσικούς να φέρνουν στο μυαλό τους ιστορίες. Δεν τους έλεγα να παίξουν π.χ. πιτσικάτο, αλλά να σκεφτούν μια εικόνα με μια κοπέλα που την αγκαλιάζουν με τις νότες.

Φεύγω κάθε φορά από μια πρόβα και ελπίζω να έχω μάθει κάτι από τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργάζομαι. Δεν πιστεύω ότι μια παράσταση ή ένα μουσικό έργο τελειώνει ποτέ. Βάζεις απλώς μια τελεία όταν νιώθεις αρκετά προετοιμασμένος για να δώσεις ένα πάρτι, που ονομάζεται πρεμιέρα. Αυτό είναι όλο.

Εχω αλλάξει σκηνή σε έργο μου στην τελευταία παράσταση. Πήγα στους ηθοποιούς και τους είπα ότι βρήκα αυτό που αναζητούσα από καιρό. Στον “Μισάνθρωπο” του Μολιέρου που είχα ανεβάσει στο BIOS με DJ.

Η περίοδος μαθητείας στην Ολλανδία, από τις πλουσιότερες χώρες με πολιτιστική πολιτική, ήταν εξαιρετικά γόνιμη. Οι καλλιτέχνες έπαιρναν χρήματα από το κράτος για να παραγάγουν τέχνη – ο θεατρώνης ασχολούνταν με τα εισιτήρια. Εγώ, λοιπόν, εισιτήρια και κοινό στην Ελλάδα έμαθα. Και ως αναπληρωτής διευθυντής στο Εθνικό έπρεπε να ασχολούμαι αρκετά με το τεχνικό και διοικητικό κομμάτι. Oταν κάνω δουλειές εκεί η ευθύνη είναι πάντα μεγαλύτερη. Γι’ αυτό ίσως δεν νιώθω απολύτως ελεύθερος. Eχω την ευθύνη του ταμείου, της δομής και του ιστορικού ονόματος. Oπως και ο Στάθης φαντάζομαι όταν ανεβάζει δουλειές (σ.σ.: η συνέντευξη δόθηκε πριν από την υπουργική ανακοίνωση για τη μη ανανέωση της θητείας του καλλιτεχνικού διευθυντή). Από την άλλη, οι πολλές ασχολίες εμένα με χαλαρώνουν. Δεν γίνομαι μονομανιακός.

Eχω δηλώσει στην υπουργό ότι δεν διεκδικώ να ανανεωθεί η θητεία μου, που λήγει τον ερχόμενο Μάιο. Διαφωνώ γενικότερα με το να αναλαμβάνει κανείς μια θέση, εάν πρώτα δεν έχει συνεννοηθεί με εκείνον που του την αναθέτει στη βάση μιας συμφωνίας βασικών αρχών. Θα ήθελα να ακούσω πώς σκέφτεται ο υπουργός για έναν πολιτιστικό οργανισμό, να του πω κι εγώ πώς σκέφτομαι, για να δούμε αν συγκλίνουμε. Επειδή όμως δεν υπάρχει συγκεκριμένη πολιτιστική πολιτική, στον μεγαλύτερο βαθμό όσα γίνονται βασίζονται στο “γούστο” του εκάστοτε καλλιτεχνικού διευθυντή. Είναι σημαντικό, λοιπόν, να αλλάζουν οι διευθυντές για να αντανακλούν διαφορετικές ανάγκες και να μην εθίζονται στην εξουσία».