Ο ανασφαλής νάρκισσος

Ποια από τις δύο παρακάτω περιγραφές νομίζετε ότι αποδίδει πιστότερα τα εθνικά μας χαρακτηριστικά; Διαβάστε την πρώτη: «Αναγνωρίζω στους Ελληνες δύο πολιτικές αρετές: την αγάπη για την ελευθερία και το αίσθημα της ισότητας· πρέπει να προσθέσουμε και μια τρίτη: τον πατριωτισμό […] Τους αρέσουν τα μακρινά ταξίδια, οι τολμηρές επιχειρήσεις, η ριψοκίνδυνη κερδοσκοπία». Διαβάστε τώρα και τη δεύτερη: «Στους Ελληνες η αγάπη για την ελευθερία ισοδυναμεί και με περιφρόνηση στους νόμους και σε κάθε νόμιμη αρχή· η αγάπη για την ισότητα εκδηλώνεται συχνά σαν ζήλια απέναντι σε όλους εκείνους που ξεχωρίζουν· ο κοντόφθαλμος πατριωτισμός γίνεται εγωισμός και το εμπορικό πνεύμα αγγίζει την απατεωνιά».

Εάν ο εμβριθής παρατηρητής – κάποιος «ξένος» προφανώς – δεν αναφερόταν σε αμφότερες τις περιπτώσεις στους «Ελληνες», θα μέναμε με την εσφαλμένη εντύπωση ότι σχολιάζει δύο διαφορετικούς λαούς, εκ διαμέτρου αντίθετους. Εναλλακτικά, θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ότι σχολιάζουν τον ίδιο λαό δύο ξεχωριστοί παρατηρητές, με τον καθένα από τους δύο δέσμιο των δικών του προκαταλήψεων. Και όμως. Ο λαός είναι ένας – εμείς, οι Νεοέλληνες -, όπως ένας είναι και ο παρατηρητής – ο γάλλος συγγραφέας, ακαδημαϊκός και δημοσιογράφος Εντμόντ Αμπού (1828 – 1885), διαβόητος στην πατρίδα μας για το – υποτίθεται – μισελληνικό μυθιστόρημά του «Ο βασιλεύς των ορέων» (Μεταίχμιο, 2018) που κυκλοφόρησε πρώτη φορά στο Παρίσι το 1853 και μας διέσυρε σε όλη την Ευρώπη ως αιμοβόρους ληστές κι εκτροφείς ληστών (πριν περάσουν είκοσι χρόνια, το 1870, ήρθε καπάκι και η σφαγή στο Δήλεσι κι έδεσε το γλυκό). Εναν χρόνο πριν δημοσιεύσει το μυθιστόρημα, σε ηλικία 24 ετών, ο Αμπού είχε εγκατασταθεί στην Αθήνα ως υπότροφος της Γαλλικής Σχολής, όπου και θα παραμείνει για δύο χρόνια. Περιοδεύει σχεδόν σε ολόκληρη τη – λυμφατική ακόμη τότε – ελληνική επικράτεια (κυρίως στην Αττική και στην Πελοπόννησο) και καταγράφει τις εντυπώσεις του στο βιβλίο «Η σύγχρονη Ελλάδα». Το βιβλίο του εκδίδεται στα γαλλικά το 1854, επανεκδίδεται – ελαφρώς αναθεωρημένο κι εμπλουτισμένο – την επόμενη χρονιά και μεταφράζονται εκτεταμένα αποσπάσματά του στα ελληνικά μονάχα εκατόν είκοσι χρόνια αργότερα («Η Ελλάδα του Οθωνος», εκδόσεις Τολίδη). Το πλήρες κείμενο, σε νέα μετάφραση της Αριστέας Κομνηνέλλη, διατίθεται μόλις πέρυσι στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, πάλι από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Είναι μισέλληνας ο Εντμόντ Αμπού; Είναι φιλέλληνας; Μας απεχθάνεται; Μας λατρεύει; Προς απογοήτευση πιθανόν των περισσοτέρων μας, που νιώθουμε ανακούφιση μονάχα όποτε ζουπάμε τους «ξένους» σε φιλελληνικά ή μισελληνικά κουτάκια, ο Αμπού στέκεται αμφίθυμος απέναντί μας και αρνείται να πετσοκόψει προκρούστεια την αμφιθυμία του προσανατολίζοντάς την με το στανιό είτε προς την κατεύθυνση του μισελληνισμού είτε προς την κατεύθυνση του φιλελληνισμού. «Κατ’ αρχάς ανήκει σ’ αυτή τη γενιά των μορφωμένων Γάλλων, βλέπε Ευρωπαίων», σημειώνει στον πρόλογο της νέας έκδοσης ο συγγραφέας Τάκης Θεοδωρόπουλος, «που έβλεπαν την Ελλάδα σαν όνειρο, ακόμη κι αν “αναθεματίζουν την ελληνική ιστορία και τη μετάφραση ελληνικών κειμένων, και τους παίρνει ο ύπνος πάνω στο ελληνικό λεξικό”. Απογοητεύεται από την πραγματικότητα όταν ξυπνάει από το όνειρό του; Η καθαρότητα της ματιάς του, η διαύγεια δεν προδίδει απογοήτευση. Ισως δεν περίμενε να δει τίποτε διαφορετικό απ’ αυτή τη φτωχή χώρα, που παράγει μόνον σταφίδες και μέλι τη στιγμή που η βιομηχανική επανάσταση μεταμορφώνει τη ζωή στην Ευρώπη. Γενικεύει; Σίγουρα γενικεύει. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να κυκλώσει τις εντυπώσεις του; Παρ’ όλ’ αυτά ο Αμπού μάς έχει κληροδοτήσει μια από τις πιο καθαρές και διαυγείς περιγραφές της χώρας μας, και του λαού μας, στα πρώτα βήματα της σύγχρονης Ιστορίας της. Και παρατηρήσεις λεπτές που μπορεί να του κόστισαν σε δημοφιλία στα μέρη μας, αποτελούν όμως ένα πρώτης τάξεως υλικό για τη δική μας αυτογνωσία. Κυρίως ως προς τον χαρακτήρα της συλλογικής συμπεριφοράς της φυλής μας».

Σήμερα, εκατόν εξήντα πέντε χρόνια από τότε που δημοσίευσε ο Εντμόντ Αμπού τις διεισδυτικές του παρατηρήσεις, είναι δυνατόν ακόμη να μας ενοχλούν; Είναι, αλίμονο – και πρώτος ο Αμπού εντοπίζει και καταγράφει την αιτία της διαχρονικής ενόχλησής μας: τη σκωπτική αμφισβήτηση του εθνικού μας ναρκισσισμού. «Προφανώς υπάρχει πολλή αλαζονεία στην αγάπη των Ελλήνων για τη χώρα τους», τονίζει ο Αμπού, «και τυφλώνονται κατά τρόπο περίεργο σχετικά με τη σπουδαιότητα της Ελλάδας. Κατά τη γνώμη τους όλα τα γεγονότα της Ευρώπης έχουν για επίκεντρο και σκοπό την Ελλάδα. Αν η Αγγλία κάνει διεθνή έκθεση, ο λόγος είναι να προβληθούν τα προϊόντα της Ελλάδας· αν η Γαλλία κάνει επανάσταση, ο λόγος είναι να τροφοδοτήσει τις αθηναϊκές εφημερίδες με ενδιαφέροντα άρθρα· αν ο αυτοκράτορας Νικόλαος εποφθαλμιά την Κωνσταντινούπολη, ο λόγος είναι για να τιμήσει τον βασιλιά Οθωνα. Ο ελληνικός λαός είναι ο πρώτος λαός του κόσμου· η Ελλάδα είναι μια απαράμιλλη χώρα· ο Σηκουάνας και ο Τάμεσης είναι υπόγειοι παραπόταμοι του Ιλισού και του Κηφισού».

Παρότι ο ίδιος ο Αμπού σπεύδει αμέσως κατόπιν να διευκρινίσει ότι «προσπερν[άει] αυτές τις γελοιότητες», έχει ήδη ακουμπήσει το δάχτυλό του επί τον τύπον των ήλων. Εχει αντιληφθεί την κορυφαία νεοελληνική παραδοξότητα: αντί ο ναρκισσισμός των συμπατριωτών μας να τροφοδοτεί την αυτοπεποίθησή τους και να ανατροφοδοτείται από αυτήν, τροφοδοτεί και ανατροφοδοτείται από την ανασφάλειά τους. Ο Νεοέλληνας κατοχυρώνει παγκοσμίως την πατέντα του ανασφαλούς νάρκισσου· ένα παγόνι που ανοίγει αυτάρεσκα το φτέρωμά του και ταυτόχρονα είναι έτοιμο να καταρρεύσει στο πρώτο επικριτικό σχόλιο, στην παραμικρή, στην απειροελάχιστη αμφισβήτηση του μεγαλείου του. «[Οι Ελληνες] μελετούν από ανάγκη», μπήγει πιο βαθιά το νυστέρι του ο Αμπού· «μελετούν επίσης από ματαιοδοξία. Εναν λαό που διαθέτει εξυπνάδα και περηφάνια δεν πρέπει καθόλου να τον λυπάσαι. Μαθαίνουν όπως όπως τα αρχαία ελληνικά για να πείσουν τους εαυτούς τους ότι είναι απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων· μελετούν την ιστορία τους για να έχουν με κάτι να κομπάζουν». Πού να φανταζόταν ο καημένος ότι οι Νεοέλληνες, ενάμιση αιώνα αργότερα κι ενόσω έχουν πάψει προ πολλού να μελετούν, εξακολουθούν να κομπάζουν.

Φημολογείται πως όταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επισκέφθηκε τους Δελφούς και του υπέδειξαν τη μεγάλη πέτρα που εικάζεται ότι σημάδευε κατά τους αρχαίους χρόνους τον «ομφαλό της γης», εκείνος πρότεινε στους αρχαιολόγους να την πετάξουν στη θάλασσα, μπας και οι Νεοέλληνες απαλλαγούν κάποτε από αυτό το «σύμπλεγμα ανωτερότητας» που – όπως διορατικά κατέγραψε ο Εντμόντ Αμπού – είναι συνυφασμένο με το «σύμπλεγμα κατωτερότητάς» τους. Φυσικά οι αρχαιολόγοι εξέλαβαν την προτροπή του Καραμανλή ως καλαμπούρι. Η μεγάλη πέτρα παραμένει στη θέση της. Οι συνέπειές της επίσης.