Αναψηλάφηση

Βλέπω και ξαναβλέπω τις εικόνες. Οκτώβριος 2010, σε μια μικρή πόλη της Γαλλίας, την Ντοβίλ. Οι δύο ισχυρότεροι ηγέτες της Ευρώπης, Μέρκελ και Σαρκοζί, διώχνουν από κοντά τους όλους τους συμβούλους και τους παρατρεχάμενους και κάνουν μια βόλτα, μόνοι οι δυο τους, στην παραλία.

Ολοι νομίζουν ότι σκηνοθετούν απλώς ωραία πλάνα για τις τηλεοράσεις και τους φωτορεπόρτερ. «Μιλούσαμε για τις οικογένειές μας, για τη ζωή μας», διηγείται ο Σαρκοζί. Αλλά η μοναχική βόλτα είχε οργανωθεί με έναν σκοπό. Για να συμφωνήσουν οι δυο τους, χωρίς την παρέμβαση της ενοχλητικής σοφίας υπηρεσιακών παραγόντων, ένα απλό ντιλ. Η Μέρκελ, για να κατευνάσει τους ψηφοφόρους της στη Γερμανία, είχε ανάγκη από μια κοινή γαλλογερμανική δήλωση ότι στο μέλλον, αν άλλη ευρωπαϊκή χώρα είχε ανάγκη από οικονομική στήριξη για να αποφύγει την χρεοκοπία – όπως η Ελλάδα πριν από μόλις πέντε μήνες – πριν χρησιμοποιηθούν χρήματα των Ευρωπαίων φορολογουμένων, οι τράπεζες θα πλήρωναν το δικό τους μερίδιο στη ζημιά. «Πρέπει όλοι να φερόμαστε υπεύθυνα, αυτό είναι το μάθημα που αντλήσαμε από την πρόσφατη κρίση», είπε η Μέρκελ λίγο αργότερα στη συνέντευξη Τύπου. Και ο Σαρκοζί, που καταλάβαινε μάλλον πόσο επικίνδυνη ήταν αυτή η ιδέα, συμφώνησε, επειδή χρειαζόταν κι αυτός ένα αντάλλαγμα. Να εξασφαλίσει ότι η Γαλλία μπορούσε να έχει μεγαλύτερα από τα συμφωνημένα ελλείμματα στον προϋπολογισμό της.

Βλέπω και ξαναβλέπω το ντοκιμαντέρ του BBC που προβλήθηκε πριν από λίγες ημέρες. Αφηγείται, μέσα σε 56 λεπτά, με βρετανικό φλέγμα, με απόσταση από τα πράγματα και με τις μαρτυρίες, τις εξομολογήσεις των πρωταγωνιστών, την τραγωδία που ζήσαμε. Από εκείνο το ηλιόλουστο μεσημέρι του Γιώργου Παπανδρέου στο Καστελλόριζο μέχρι την ολονυχτία του συμβιβασμού του Αλέξη Τσίπρα, στις Βρυξέλλες, λίγο μετά το δημοψήφισμα, τον Ιούλιο του 2015. Κάτι σαν μάθημα ανατομίας σε νεκρό σώμα. Κάτι σαν αναψηλάφηση ενός εγκλήματος. Για εμάς: ένα σπουδαίο μάθημα πατριδογνωσίας. Και μια προσγείωση από τα σύννεφα των θεωριών συνωμοσίας και των παρηγορητικών πολιτικών ανοησιών, που αποτελούν δέκα χρόνια τώρα, τη βασική μας δίαιτα, στον απλό, σκληρό πραγματικό κόσμο, όπου άνθρωποι παίρνουν αποφάσεις χωρίς να προβλέπουν πάντα τα αποτελέσματα, κάνουν λάθη, η ετερογονία των σκοπών ορίζει, συνήθως τη μοίρα μας και ο κυνισμός της πολιτικής βασιλεύει. Η αλυσίδα της τραγωδίας έχει, βέβαια, πολλούς κρίκους. Ο πρώτος κρίκος είναι μια ελληνική κυβέρνηση που οργάνωσε (ή επέτρεψε ανέμελη) τον μεγαλύτερο δημοσιονομικό εκτροχιασμό στην ιστορία, με τους Ευρωπαίους φίλους να κάνουν πως δεν βλέπουν. Ο δεύτερος, μια Γερμανίδα καγκελάριος που, όταν οι αγορές κλείδωσαν την Ελλάδα έξω, διστάζει να αποφασίσει, χάνει χρόνο, αφήνει να την παρασύρουν οι ανόητοι μοραλιστές που ζητούσαν να τιμωρηθεί η Ελλάδα, για να μην αποκαλυφθούν οι κακοτεχνίες της ευρωπαϊκής κατασκευής. «Οσο καθυστερείς, τόσο ακριβότερα θα πληρώσεις», της έλεγε ο Μπαρόζο. «Το ξέρω», απαντούσε εκείνη, «αλλά η συζήτηση στη Γερμανία δεν έχει ωριμάσει».

Αλλά, με τα πολλά, η Ευρώπη κατασκευάζει ένα ατελές, προβληματικό Μνημόνιο, μίγμα βοήθειας και τιμωρίας για την Ελλάδα και, υπό την πίεση των αγορών, ένα εφεδρικό πρόγραμμα διάσωσης για άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Οι αγορές ηρεμούν. Και η Ελλάδα ακόμη μοιάζει να συνέρχεται από το σοκ και το πρόγραμμα μοιάζει να έχει ελπίδες να οδηγήσει την Ελλάδα πίσω στην «κανονικότητα» των αγορών. Και τότε έρχεται το ραντεβού στην Ντοβίλ, να τα τινάξει όλα στον αέρα. Ηταν «μια τρέλα», «μια καταστροφική ιδέα», λέει ο τότε επικεφαλής του ΔΝΤ, ο διαβόητος Στρος-Καν, αξύριστος σήμερα, κοιτώντας την κάμερα. Οι αγορές αντέδρασαν με πανικό μεγαλύτερο από πριν. Η Ιρλανδία και η Πορτογαλία, μέσα σε λίγους μήνες ακολουθούν την Ελλάδα στον δρόμο των «προγραμμάτων διάσωσης». Το ελληνικό πρόγραμμα ναυαγεί. Ενα κοινωνικό και πολιτικό ηφαίστειο αρχίζει να μαζεύει δύναμη πυρός για την επικείμενη έκρηξή του. Ηταν, είμαι σίγουρος, η μοιραία στιγμή. Η πρώτη μοιραία στιγμή. Η σημαντικότερη, εκείνη με τις βαρύτερες συνέπειες. Η δεύτερη ήρθε στις αρχές του 2015.

Η κρίση του ευρώ είχε πια περάσει. Το καλοκαίρι του 2012, ο νέος επικεφαλής της ΕΚΤ είχε κάνει αυτό που αρνιόταν ο προκάτοχός του, ο μοιραίος Τρισέ. Μια αναπάντεχη δήλωσή του πως ήταν έτοιμος να κάνει «ό,τι χρειαστεί για να σωθεί το ευρώ», ήταν αρκετή. Η ευρω-οικονομία ευημερούσε. Ιρλανδία και Πορτογαλία είχαν κερδίσει την ελευθερία τους. Ακόμη και η Ελλάδα, στις αρχές του 2014, έδειχνε ικανή να τις ακολουθήσει. Και θα τις ακολουθούσε, παρά τις εκλογές, παρά την αλλαγή στην κυβέρνηση, αν ο Τσίπρας είχε το θάρρος να κάνει έγκαιρα, από τον Μάρτιο του 2015, αυτό που υποχρεώθηκε να κάνει τον Ιούλιο. Να αποδεχθεί το αναπόφευκτο.

Μπροστά στην κάμερα του BBC, Ολάντ, Ρέντσι, Τουσκ αφηγούνται, με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες εκείνες τις ώρες του Ιουλίου, τότε που η Ελλάδα βρέθηκε μισό βήμα από την έξοδο, μισό βήμα από την άβυσσο. Αποφύγαμε το χειρότερο. Οι παραγωγοί του BBC, μάλιστα, μοιάζει να απονέμουν έπαινο στον Αλέξη Τσίπρα, που ενώ τα έκανε θάλασσα με το δημοψήφισμα, είχε το κουράγιο να αγνοήσει το αποτέλεσμά του και να αποφύγει τις ακραίες συνέπειές του. Εχουν, προφανώς, κατά νου τους δικούς του ηγέτες που δέθηκαν κόμπος, ανίκανοι να βρουν διέξοδο στο αδιέξοδο του Brexit.

Υπάρχουν πάντα και χειρότερα…