Πορεία στο σκοτάδι

Η Ευρώπη στην πορεία της – όταν ο δρόμος προς τη λεγόμενη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση έδειχνε λιγότερο δύσβατος – είναι γεμάτη από μύθους. Ο Ανδρέας Παπανδρέου, για παράδειγμα, κόντεψε να σπάσει ένα τραπέζι σε εκείνη τη Σύνοδο Κορυφής στο Δουβλίνο, τον Δεκέμβριο του 1984, για να εξασφαλίσει τα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα (ΜΟΠ). Ο Νικολά Σαρκοζί είχε ανέβει σε ένα άλλο τραπέζι και χοροπηδούσε βρίζοντας, την ώρα που ο Γιώργος Παπανδρέου έκανε πολιτικά άνω – κάτω τη Σύνοδο των Καννών με την απόφαση για τη διενέργεια του δημοψηφίσματος, το φθινόπωρο του 2011. Αρκετοί μύθοι προφανώς συνοδεύουν και όσα διαδραματίστηκαν τον Ιούλιο του 2015 στην έκτακτη Σύνοδο Κορυφής των Βρυξελλών, μέχρι να πειστεί ο Αλέξης Τσίπρας να συνυπογράψει το τρίτο Μνημόνιο. Μύθοι που έχουν να κάνουν με την οπτική όποιων εξιστορούν όσα διαδραματίστηκαν εκείνες τις 17 ώρες στο Μπερλεμόν – που έτσι κι αλλιώς δεν ήταν σερί. Μπορούν, εν ολίγοις, να μιλούν για τους άκαμπτους Ευρωπαίους που έβαλαν στη θέση του τον απείθαρχο ή για τον ηρωϊκό πρωθυπουργό που, αντιστεκόμενος, κάτι κατάφερε να διασώσει πριν συνθηκολογήσει.

Στην πραγματικότητα, σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο η Ευρώπη προχώρησε και έφθασε ώς εδώ μέσα από διαρκείς συνθηκολογήσεις. Μέσα από συμβιβασμούς που, λιγότερο ή περισσότερο, τους άφηναν όλους κερδισμένους. Ο Ανδρέας Παπανδρέου απείλησε με βέτο σε άλλες αποφάσεις για να περάσει τα ΜΟΠ, ιδίως με ένα μπλοκάρισμα στη διεύρυνση της τότε ΕΟΚ με την ένταξη της Ισπανίας και της Πορτογαλίας – δεν χρειαζόταν να σπάσει κανένα τραπέζι. Σε κάποια άλλα ζητήματα θα ήταν αυτός που θα έκανε παραχωρήσεις στους εταίρους. Από την πρώτη Ευρωπαϊκή Κοινότητα του Ανθρακα και Χάλυβα, το 1951, αλλά πρωτίστως από τη Συνθήκη της Ρώμης το 1957, την ιδρυτική πράξη της ΕΟΚ, η Ευρώπη έτσι κατάφερε να πηγαίνει μπροστά. Ενα δούναι και λαβείν που επέτρεπε σε όλους να βελτιώνουν τη θέση τους και να ικανοποιούν εθνικά συμφέροντα, έχοντας ωστόσο ως βασικό γνώμονα ότι προέχει η ενωμένη Ευρώπη να προχωρεί. Μύθοι συνοδεύουν όσους είχαν αποφασιστικό ρόλο στις συνόδους κορυφής αυτά τα 62 χρόνια – από τον Ντε Γκολ και τον Αντενάουερ έως τη σιδηρά Θάτσερ, τον Κολ και τον Μιτεράν. Με πολιτικές διαφορές και εθνικά συμφέροντα που έδειχναν αγεφύρωτα, υστεροβουλίες και το βλέμμα σταθερά στραμμένο στο εθνικό τους ακροτήριο, τις δικές τους εκλογές και τη δική τους πολιτική επιβίωση, κατάφεραν να κρατούν το ευρωπαϊκό τρένο στις ράγες και τις ευρωπαϊκές κοινωνίες μακριά από ακροβολισμούς και μια επιστοφή στη σκοτεινή εποχή της μισαλλοδοξίας. Κεντροδεξιοί, σοσιαλδημοκράτες, κεντροαριστεροί, φιλελεύθεροι, αλλά και ευρωκομμουνιστές, βρήκαν κοινό τόπο συνεργασίας σε διακρατικό ή σε εθνικό επίπεδο, προκειμένου η Ευρώπη να μη γυρίσει πίσω.

Προφανώς είναι η κρίση που μετά το 2008 άρχισε να μεταβάλλει την εικόνα. Μέχρι τότε, απειλές εκτροχιασμού, όπως μια Γαλλία στα χέρια του Λεπέν, είχαν αντιμετωπιστεί με μαζική αντίδραση – όλο το δημοκρατικό τόξο δεν είχε κανένα δίλημμα και συσπειρώθηκε ακόμη και γύρω από τον Σιράκ για να αποτρέψει τον κίνδυνο. Το παράδειγμα της Αυστρίας, όπου οι ακραίες φωνές βρήκαν ζωτικό χώρο και κυβερνητικές θέσεις, δεν είχε μιμητές. Η Ευρώπη έδειχνε προσηλωμένη στον δικό της δρόμο. Αλλά όχι πια, όπως δείχνουν τα μηνύματα που φθάνουν τα τελευταία χρόνια από αρκετά σημεία του ευρωπαϊκού χάρτη. Δίπλα στο Brexit και την αναβίωση του εθνικισμού που καθορίζει πλέον και κυβερνητικές πολιτικές, στις εκλογές του προσεχούς Μαΐου οι ευρωπαϊκές κοινωνίες θα κληθούν να υποδείξουν την κατεύθυνση. Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η πορεία θα επιβεβαιωθεί, όπως και οι παλαιές συμμαχίες. Το αντάμωμα της ισπανικής Δεξιάς και Ακροδεξιάς κατά του Πέδρο Σάντσεθ, την Κυριακή στους δρόμους της Μαδρίτης, το οποίο ακολουθεί και τη συνεργασία τους στην Ανδαλουσία, ίσως αποτελεί το πιο κακό νέο για την Ευρώπη.