Πρωτοπόρος και ακραίος

Ακραίος με έναν τρόπο που άγγιζε τα όρια του σουρεαλισμού σε ό,τι αφορούσε στην απεικόνιση σεξουαλικών σκηνών, πληθωρικός σε φαντασία, αεικίνητος πειραματιστής, εντελώς ασυνήθιστος και πέρα για πέρα αντισυμβατικός, ο Ντούσαν Μακαβέγεφ που πέθανε την Παρασκευή 25 Ιανουαρίου σε ηλικία 86 ετών στη γενέτειρά του το Βελιγράδι, κατάφερε με το αντισυμβατικό έργο του να κερδίσει τη θέση ενός από τους πιο σημαντικούς auteur του σινεμά που γεννήθηκαν ποτέ στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Οι ταινίες του, συχνά ενοχλητικές αλλά ποτέ αδιάφορες, κεντρίζουν το ενδιαφέρον χάρη στη σπάνια δημιουργική ελευθερία και ανησυχία που τις διακρίνει. Αν και στη χώρα μας γνωστότερο έργο του παραμένει το «Sweet movie» που γυρίστηκε το 1974 με μουσική που είχε συνθέσει ειδικά για την ταινία ο Μάνος Χατζιδάκις. Ωστόσο, το δημιουργικό εύρος του σκηνοθέτη ήταν πολύ μεγαλύτερο.

Στον χώρο της μεγάλου μήκους ταινίας ο Μακαβέγεφ μπήκε το 1965, στα 33 του, με το έργο «Ο άνθρωπος δεν είναι πουλί», την ιστορία ενός τραγικού έρωτα ανάμεσα σε έναν μηχανικό με μια μικρότερή του κομμώτρια. Είχαν προηγηθεί σπουδές ψυχολογίας του στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, αλλά και περαιτέρω σπουδές του πάνω στον κινηματογράφο, την τηλεόραση και το ραδιόφωνο. Μέσα σε ένα διάστημα περίπου δέκα χρόνων πριν από το «Ο άνθρωπος δεν είναι πουλί», ο Μακαβέγεφ γύρισε αρκετές μικρού μήκους ταινίες μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ, είδος που θα έπαιζε καθοριστικό ρόλο στο κατοπινό έργο του. Οι μικρού μήκους αυτές ταινίες γυρίστηκαν στα στούντιο του Ζάγκρεμπ και του Βελιγραδίου, όπως στο Kino Klub Beograd, το Κέντρο Πρωτοποριακών Κινηματογραφικών και Ερασιτεχνικών Δραστηριοτήτων. Η πειραματική παρόρμηση του Μακαβέγεφ παραμένει ισχυρό αποτύπωμα στο έργο του, όπως και η τάση να παρεμβάλλονται κομμάτια από άλλες ταινίες σε μεγάλης διάρκειας ταινίες, μια τεχνική στην οποία πίστεψε και ακολούθησε με πάθος.

Ταυτόχρονα όμως, αυτά τα πρώιμα έργα θα σηματοδοτούσαν την έναρξη των πολλών και δυσάρεστων συγκρούσεών του με τους λογοκριτές του κομμουνιστικού καθεστώτος, το οποίο θα έπληττε την καριέρα του με σκοπό να τον εμποδίσει να αναγνωριστεί ως σοβαρός δημιουργός του μεταπολεμικού κινηματογράφου της Ανατολικής Ευρώπης και συγκεκριμένα της Γιουγκοσλαβίας.

Δύο χρόνια μετά το «Ο άνθρωπος δεν είναι πουλί» θα ακολουθήσει το «Εγκλημα ζηλοτυπίας». Βασισμένο σε ένα αληθινό περιστατικό, το φιλμ σε γενικές γραμμές είναι η αφήγηση μιας τραγικής ερωτικής ιστορίας ανάμεσα σε μια νεαρή τηλεφωνήτρια και έναν μεσήλικο. Ωστόσο, στα μανιακά χέρια του Μακαβέγεφ μετατρέπεται σε μια ταινία που ερευνά τα όρια της αγάπης και της ελευθερίας αποκτώντας την εικόνα μιας από τις πιο κομψές κινηματογραφικές παραγωγές της καριέρας του σκηνοθέτη. Και εδώ θα βρούμε το στοιχείο του ντοκιμαντέρ, καθώς παρεμβάλλονται σκηνές συνεντεύξεων με έναν σεξολόγο και έναν εγκληματολόγο. Το «Εγλημα ζηλοτυπίας» καταδεικνύει την αλήθεια του γιουγκοσλάβου δημιουργού για την ανάμειξη και την αντιστοίχιση των κινηματογραφικών ειδών.

Ομως η ταινία που έβαλε τον Μακαβέγεφ στον χάρτη των πιο αξιόλογων ανατολικοευρωπαίων κινηματογραφικών δημιουργών της εποχής, είναι τα «Μυστήρια του οργανισμού» (1970) που κατά ένα μεγάλο μέρος της οφείλει την ύπαρξή της στην εκτενή έρευνα που ο δημιουργός της είχε κάνει πάνω στον Βίλχεμ Ράιχ. Σκηνές ντοκιμαντέρ «εισχωρούν» στη μυθοπλασία της ταινίας που τοποθετείται στο Βελιγράδι της τότε εποχής και έχει την μορφή πολιτικής – σεξουαλικής αλληγορίας. Στα «Μυστήρια του Οργανισμού» η σουρεαλιστική σύγκρουση ντοκιμαντέρ – μυθοπλασίας αρχίζει ως έρευνα για τη ζωή και το έργο του Ράιχ, ψυχολόγου και φιλόσοφου ο οποίος αμφισβητήθηκε και στη συνέχεια εκρήγνυται σε μια ελεύθερη αφήγηση της σεξουαλικής απελευθέρωσης μιας όμορφης νεολαίας!

Το αποτέλεσμα βέβαια ήταν ο Μακαβέγεφ να γίνει «persona non grata» στην πατρίδα του. Για περίπου μια εικοσαετία η προβολή των «Μυστηρίων του οργανισμού» στη Γιουγκοσλαβία είχε απαγορευτεί από τις Αρχές της χώρας στη οποία δεν προβλήθηκε καμία άλλη ταινία του μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980, όταν στην πρώην Γιουγκοσλαβία διανεμήθηκε η ταινία του «Μανιφέστο».

Το «Sweet movie» γυρίστηκε ενώ ο Μακαβέγεφ ζούσε εξόριστος στον Καναδά και είναι επίσης μια ταινία μοιρασμένη σε δύο μέρη. Χωρίς αναγνωρίσιμη πλοκή, λειτουργεί σαν μια μελέτη πάνω στις περίπλοκες εσοχές της σεξουαλικότητας στον ανθρώπινο νου, κατακρίνoτας συγχρόνως την εμπορευματοποίηση και καταπίεσή της από καθεστώτα τύπου Στάλιν. Σπρώχνοντας τα θέματα της σεξουαλικής απελευθέρωσης στο σημείο βρασμού τους, ο ακολούθησε τα χνάρια της διεθνούς αίσθησης που είχαν κάνει τα «Μυστήρια του οργανισμού» με αυτή τη γενναία ταινία που εναντιώνεται στον αστικό εφησυχασμό. Το «Sweet Movie» αντιμετωπίζει τα όρια της προσωπικής και της πολιτικής ελευθερίας με καλειδοσκοπική μανία, μεταφέροντας τους θεατές από την ομορφιά του γυναικείου γυμνού σώματος σε ένα γκροτέσκο όργιο φαγητού. Μια σκανδαλώδης κωμωδία της απελπισίας, το «Sweet movie» έγινε cult αλλά και υπόδειγμα των προκλήσεων που είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται στον κινηματογράφο της δεκαετίας του 1970.

Το 1981 ο Μακαβέγεφ θα σκηνοθετήσει μία ακόμη ταινία διεθνούς απήχησης, το «Μοντενέγκρο ή γουρούνια και μαργαριτάρια». Και πάλι το σεξουαλικό ζήτημα βρίσκεται σε πρώτο πλάνο με την Σούζαν Ανσπαχ στον ρόλο της καταπιεσμένης αμερικανίδας νοικοκυράς που διψά για τη σεξουαλική απελευθέρωση την οποία ποτέ δεν βρίσκει. Αντιθέτως, το «Κόκα Κόλα Κιντ» (1985) μια κριτική του σκηνοθέτη απέναντι στον λήθαργο του υπερκαταναλωτισμού που γυρίστηκε στην Αυστραλία, δεν είχε ανάλογη επιτυχία. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και διόλου συμπτωματικά μετά την πτώση του Κομμουνισμού, το σινεμά του Ντούσαν Μακαβέγεφ άρχισε να φθίνει μέσα από την επανάληψη μιας θεματολογίας που ήταν πια εμφανώς ξεπερασμένη. Η τελευταία ταινία του είναι η «Danske piger viser alt» (ελεύθερη μετάφραση: Οι Δανέζες τα δείχνουν όλα) που παρουσιάστηκε το 1996 αλλά δεν προβλήθηκε ποτέ στις ελληνικές αίθουσες.