Κλήρος και επανάσταση

Ακούγονται και γράφονται πάρα πολλά για τον ρόλο της επίσημης Εκκλησίας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας αλλά και στη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα. Οι περισσότεροι επιμένουν πως οφείλουμε ουσιαστικά την ελευθερία μας, αλλά και τη διατήρηση της γλώσσας κι εθνότητάς μας, στον κλήρο.

Κατά τη γνώμη μου, και με βάση τη μελέτη της πραγματικής ιστορίας, η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Η ηγεσία της Ελληνορθόδοξης Εκκλησίας δεν ήταν δυσαρεστημένη με την οθωμανική κατάκτηση και διοίκηση. Ο σουλτάνος είχε εκχωρήσει ηγετικά προνόμια στον πατριάρχη απέναντι στο ελληνικό (ρωμαίικο) μιλλέτ (κοινότητα). Κάθε διατάραξη αυτής της ρύθμισης σήμαινε σοβαρές περιπέτειες για την ηγεσία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Γι’ αυτό και δεν έβλεπε με θετικό μάτι την εξέγερση κατά του σουλτάνου.

Ηδη από το 1779, πολύ πριν από την επίσημη εκδήλωση των όποιων εθνεγερτικών κινήσεων, ο Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε’ είχε καταδικάσει με επίσημο φιρμάνι την όποια ανυπακοή κατά του οθωμανικού κράτους. «Ο Θεός μας έδωσε κράτος, το Οθωμανικό» έγραφε «και βασιληά, τον Σουλτάνο». «Οποια εξέγερση εναντίον τους είναι κίνηση κατά του ίδιου του Θεού» σημείωνε προς τους πιστούς. Τα ίδια επανέλαβε αργότερα, όταν κάτω από τις επιταγές της Φιλικής Εταιρείας και με τη χρηματοδότηση των εμπόρων και των εφοπλιστών (για την πληρωμή των πολεμιστών αλλά και των εφοδίων και άλλων εξόδων της εξέγερσης), το γένος ακολούθησε τον δρόμο της επανάστασης. Για τη δημιουργία μοντέρνου κράτους που θα κάλυπτε τις ανάγκες ενός αναδυόμενου εμπορικού κι ευρύτερα αστικού κόσμου. Γι’ αυτό κι ο ίδιος ο Αλ. Υψηλάντης στην επαναστατική του διακήρυξη – και παρά τον τίτλο της -, γνώστης προφανώς των διαθέσεων του Πατριαρχείου, δεν ομιλεί σχεδόν καθόλου περί θρησκείας!

Ο απλός κλήρος όμως της περιφέρειας και των αστικών κέντρων – μητροπόλεων αγκάλιασε τον ξεσηκωμό και το όραμα για ένα μοντέρνο εθνικό κράτος. Πολλοί μητροπολίτες και σχεδόν όλοι οι ιερείς, ταυτισμένοι με τις τοπικές κοινότητες και τις νησιώτικες φιλοδοξίες, αγνόησαν τις πατριαρχικές εντολές και μπήκαν μπροστάρηδες στον αγώνα των εμπολέμων. Οι ιερείς, γραμματισμένοι οι περισσότεροι, είχαν παίξει ρόλο στη διατήρηση της γλώσσας και του εθνικού φρονήματος των υποδούλων. Με σχολεία και με τη διάδοση της ιστορικής / εκκλησιαστικής παράδοσης υπήρξαν γνήσιοι μπροστάρηδες του Ελληνισμού.

Σε αντίθεση με την ηγεσία της Ορθοδοξίας, που βολευόταν με το απολυταρχικό οθωμανικό κράτος, που απαξίωνε κάθε ιδέα Διαφωτισμού κι ήθελε έναν λαό οπισθοδρομικό και βυθισμένο στα σκοτάδια ενός συγκεντρωτικού αυταρχικού κράτους.