Μονοπάτι Προσβασιμότητας Πάρνηθας: μια βόλτα στο δάσος για όλους

Το μαύρο βανάκι ανεβαίνει τον φιδωτό δρόμο της Πάρνηθας. Χάνεται και εμφανίζεται ξανά, ακολουθώντας τη χορογραφία της ασφάλτου. Στα δεξιά, μέχρι εκεί που το μάτι συναντά τη θάλασσα, απλώνεται το τσιμεντένιο πέλαγος της Αθήνας. Από αυτό το ύψος, η πόλη δεν μπορεί να κρύψει την απεχθή εικόνα της. Όσο πιο ψηλά ανεβαίνει το βαν, τόσο πυκνώνουν τα έλατα και τόσο αραιώνει ο θόρυβος. Όσο βλοσυρό κι αν μοιάζει ένα ορεινό τοπίο, είναι στην ουσία φιλόξενο, και προφανώς όχι μόνο για τον άνθρωπο. Μπορεί όμως κάτι να είναι φιλόξενο χωρίς να είναι προσβάσιμο;

Το βανάκι κινείται με χαμηλή ταχύτητα στον δασικό δρόμο του Εθνικού Δρυμού και κόβει δεξιά, στο πάρκινγκ του καταφυγίου Μπάφι. Από εκεί ξεκινούν μερικά από τα πιο γνωστά μονοπάτια της Πάρνηθας –ίσως το πιο δημοφιλές τμήμα ενός δικτύου που αγγίζει τα 200 χιλιόμετρα. Τα Σαββατοκύριακα, πεζοπόροι με μπατόν και σακίδια χάνονται από εδώ μέσα στο δάσος, χωρίς να σκεφτούν ούτε στιγμή το έδαφος κάτω από τα πόδια τους.

Το βαν σταματά σε μία από τις δύο θέσεις στάθμευσης που έχουν διαμορφωθεί ειδικά. Πίσω δεξιά, ένα λευκό σήμα αναπηρίας ενημερώνει για τους επιβάτες του. Η πόρτα ανοίγει. Λίγα μέτρα πιο πέρα, το χώμα δίνει τη θέση του σε μια λεία, ανοιχτόχρωμη επιφάνεια που χάνεται ανάμεσα στα δέντρα. Εδώ και λίγες μέρες, στο Μπάφι λειτουργεί το πρώτο δασικό μονοπάτι της χώρας που μπορούν να διασχίσουν αυτόνομα άνθρωποι με κινητικές δυσκολίες.

«Έστω και μερικά μέτρα»

Όλα ξεκίνησαν από μια φράση: «Τι δεν θα έδινα για να μπορούσα να κάνω μια βόλτα, έστω και μερικά μέτρα, μέσα στο δάσος». Την είπε ένας νεαρός με κινητική αναπηρία, ακούγοντας μια παρέα να συζητά αδιάφορα αν θα πάει για περπάτημα. «Αυτή η φράση ήταν το σημείο εκκίνησης», λέει ο Στέφανος Σιδηρόπουλος, ιδρυτικό μέλος της Access to Nature, μέλη της οποίας διαχειρίζονται το καταφύγιο Μπάφι από το 2004.

Για χρόνια, οι άνθρωποι του καταφυγίου έβλεπαν από κοντά κάτι που οι περισσότεροι επισκέπτες του βουνού δεν προσέχουν: εκείνους και εκείνες που έλειπαν. Κάποιοι δεν έρχονταν καν, διότι ήξεραν ότι δεν θα μπορούσαν να κινηθούν. Τα μονοπάτια δεν ήταν προσβάσιμα ούτε οι εγκαταστάσεις του καταφυγίου –κι ας ήταν το πάρκινγκ λίγα μόλις μέτρα πιο κάτω. Κάποιοι άλλοι έκαναν εκείνο το άβολο τηλεφώνημα: «Υπάρχει η δυνατότητα να με βοηθήσει κάποιος να φτάσω ως το καταφύγιο;».

Μια μέρα, για να περάσει από το πάρκινγκ στον προαύλιο χώρο ο Κώστας Σιάχος, πρόεδρος του Πανελλήνιου Αθλητικού Συλλόγου Κινητικά Αναπήρων και της Εθνικής Αθλητικής Ομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρία, χρειάστηκε να τον σηκώσουν δύο άνθρωποι. «Με εξευτελίζετε που με σηκώνετε στον αέρα», τους είπε. «Αφού μόνος μου τα κάνω όλα, γιατί πρέπει να με σηκώνετε δύο;». Η φράση, θυμάται ο Σιδηρόπουλος, ήταν «πραγματικά το χαστούκι».

Μια ρίζα, ένα σκαλοπάτι από πέτρα, μια απότομη κλίση. Για άτομα δίχως αναπηρία είναι λεπτομέρειες του τοπίου. Για άτομα με αναπηρία, αντίθετα, όλα τα προηγούμενα σηματοδοτούν το τέλος της διαδρομής. Ο αργυρός παραολυμπιονίκης Αλέξανδρος Ταξιλδάρης, πρόεδρος του συλλόγου «ΠΕΡΠΑΤΩ», το περιγράφει με τους όρους του κοινωνικού μοντέλου της αναπηρίας: «Η αναπηρία είναι τα εμπόδια που υπάρχουν στο περιβάλλον και όχι οι βλάβες στο σώμα μας. Εάν καταφέρουμε να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον χωρίς εμπόδια, τότε αίρεται ο όρος αναπηρία».

Σχεδιασμένο μαζί τους

Από την αρχή, οι συντελεστές του έργου έθεσαν έναν κανόνα: οι ίδιοι οι χρήστες θα συμμετείχαν στον σχεδιασμό. Ο Σιάχος, ο άνθρωπος που τους είχε ταρακουνήσει στο πάρκινγκ, έγινε ένας από τους πιο καθοριστικούς συνομιλητές τους. Μαζί με εκπροσώπους συλλόγων ατόμων με αναπηρία συζήτησαν κλίσεις και επιφάνειες, δοκίμασαν τμήματα της διαδρομής κατά την κατασκευή και διόρθωσαν επιλογές που στο χαρτί έμοιαζαν σωστές.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το υλικό της επιφάνειας. Η φυσική πέτρα έδινε όμορφο αποτέλεσμα, αλλά οι αρμοί της προκαλούσαν έντονους κραδασμούς στα αναπηρικά αμαξίδια. Το ξύλο απαιτούσε συνεχή συντήρηση, ενώ το σκυρόδεμα δεν επιτρέπεται σε Εθνικό Δρυμό. Η λύση ήταν το κουρασάνι, ένα μείγμα από ψηφίδες που σταθεροποιείται με νερό και συμπύκνωση. Μοιάζει με το φυσικό έδαφος, αλλά είναι λείο και δεν γλιστράει. «Δεν σχεδιάσαμε απλώς ένα έργο για τα άτομα με αναπηρία. Το σχεδιάσαμε μαζί τους», λέει ο Σιδηρόπουλος. Για τον ίδιο, η προσβασιμότητα δεν είναι ζήτημα μιας κατασκευής: «Δεν εξαντλείται στην κατασκευή μιας κατάλληλης διαδρομής. Προϋποθέτει σωστό σχεδιασμό, ασφάλεια, δυνατότητα αυτονομίας και συνεχή φροντίδα της υποδομής».

Δύο διαδρομές, ένα βουνό

Η πρώτη διαδρομή είναι κυκλική, μήκους 396 μέτρων. Κατά μήκος της διαδρομής υπάρχουν τρία σημεία στάσης με τραπεζόπαγκους και ενημερωτικές πινακίδες. Η χάραξη περνά ανάμεσα από τα μεγάλα δέντρα, χωρίς να κοπεί κανένα υγιές, ενώ οι πέτρες που βγήκαν από τις εργασίες χρησιμοποιήθηκαν για να σταθεροποιήσουν τα πρανή.

Η δεύτερη διαδρομή, μήκους 107 μέτρων, είναι μια ήπια ανάβαση από το πάρκινγκ ως το καταφύγιο. Η υλοποίησή της ανέδειξε μια νέα ανάγκη: το ίδιο το κτίριο δεν ήταν προσβάσιμο. Πλέον διαθέτει τρεις ράμπες, αναβατόριο και προσβάσιμη τουαλέτα, ώστε η βόλτα να μπορεί να τελειώσει με έναν καφέ ή ένα φαγητό στο καταφύγιο –όπως για κάθε άλλον επισκέπτη. Οι δύο διαδρομές συνδέονται, αλλά μπορούν να χρησιμοποιηθούν και χωριστά.

Ένα μονοπάτι για όλους

Το μονοπάτι απευθύνεται σε όλους και όχι μόνο σε όσους έχουν αναπηρικό αμαξίδιο -σε ηλικιωμένους, σε γονείς με καρότσια, σε άτομα που περπατούν με rollator ή με συνοδό. Έχουν ήδη έρθει επισκέπτες που υπό άλλες συνθήκες δεν θα έμπαιναν ποτέ σε δασικό μονοπάτι. Μια οικογένεια ή μια παρέα μπορεί πλέον να οργανώσει μια έξοδο στο βουνό χωρίς να αφήσει κανέναν πίσω. Αυτό ίσως είναι και το πιο ουσιαστικό: η προσβασιμότητα δεν αφορά ούτε περιορίζεται σε μια ομάδα.

«Η πρόσβαση στη φύση και στα οφέλη που αυτή προσφέρει είναι ένα καθολικό δικαίωμα», λέει ο Πάνος Κωνσταντόπουλος, πρόεδρος του Kaizen Foundation, που χρηματοδότησε την κατασκευή και ανέλαβε τη συντήρηση του μονοπατιού για τα επόμενα τρία χρόνια. Για τον ίδιο, η ουσία του έργου βρίσκεται σε μια μετάβαση: «από την ανάγκη βοήθειας στην αυτονομία και από τον αποκλεισμό στη συμμετοχή». Και προσθέτει: «Πράγματα που θεωρούμε δεδομένα δεν είναι. Δίνουμε τη δυνατότητα σε ανθρώπους να απολαύσουν κάτι που οι περισσότεροι θεωρούμε φυσιολογικό: μια βόλτα στο δάσος».

Ένας φάκελος ως την κορδέλα

Η ιδέα γεννήθηκε το 2019, σε σύμπραξη της Access to Nature με τον Ελληνικό Ορειβατικό Σύνδεσμο Αθηνών. Η μελέτη κατατέθηκε στο Δασαρχείο τον Νοέμβριο του 2021. Το τελευταίο έγγραφο για την έναρξη των εργασιών εκδόθηκε το καλοκαίρι του 2025 -σχεδόν τέσσερα χρόνια αργότερα. Εύλογα ένα έργο μέσα σε Εθνικό Δρυμό περνά από αυστηρούς ελέγχους. Ωστόσο, οι επικαλύψεις αρμοδιοτήτων προκάλεσαν σημαντικές καθυστερήσεις.

Η χρηματοδότηση αποδείχθηκε εξίσου δύσκολη. «Επιμείναμε, υπομείναμε», λέει ο Σιδηρόπουλος. Οι πόρτες δημόσιων και ιδιωτικών φορέων δεν άνοιγαν, ώσπου ήρθε η συνάντηση με τον Κωνσταντόπουλο, ο οποίος, όπως θυμάται, «ήταν ο μόνος που ανθρώπινα είπε: θεωρήστε το δεδομένο, το έργο θα κατασκευαστεί». Ο Κωνσταντόπουλος θυμάται την ίδια συνάντηση από την άλλη πλευρά του γραφείου: ο φάκελος με τα δικαιολογητικά ήταν τόσο ψηλός, που όταν τον ακούμπησαν στο γραφείο, «δεν τους έβλεπα». Ακολούθησε σχεδόν ένας χρόνος εργασιών, «γιατί το βουνό δεν είναι εύκολο», όπως λέει ο Σιδηρόπουλος. Σε πολλές χώρες, τέτοια μονοπάτια υπάρχουν εδώ και δεκαετίες. Στην Ελλάδα, το Μπάφι είναι μια αρχή, με τη φιλοδοξία να γίνει παράδειγμα και για άλλα βουνά.

Στο πάρκινγκ, το μαύρο βανάκι περιμένει. Πλέον δεν υπάρχει λόγος να γίνει εκείνο το άβολο τηλεφώνημα. Η επιτυχία του μονοπατιού δεν θα μετρηθεί σε μέτρα, αλλά στα τηλεφωνήματα που δεν θα χρειαστεί να γίνουν. Και στη μέρα που ένα προσβάσιμο δασικό μονοπάτι στην Ελλάδα δεν θα χρειάζεται να συνοδεύεται από τη λέξη «πρώτο».