Η ιστορία της Ευρώπης, λένε κάποιοι, είναι μια ιστορία πολέμων. Αλλά από τις χιλιάδες μάχες που έχουν γίνει επί ευρωπαϊκού εδάφους μεταξύ όλων των πιθανών και απίθανων συμμαχικών συνδυασμών μόνο μία προκαλεί ακόμη και σήμερα έριδες μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών. Και αυτή δεν είναι άλλη από τη μάχη του Βατερλώ, η επέτειος της οποίας έκλεισε αυτήν την εβδομάδα τα 200 χρόνια. Ακόμη και το σημείο όπου διεξήχθη η ιστορική μάχη συνδέεται με το παρόν: απέχει μόλις 20 χιλιόμετρα από την έδρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.
Αυτή η εγγύτητα είναι από μια άποψη ένα ιστορικό ατύχημα γεωγραφίας. Αλλά ιστορικό ατύχημα μπορεί να θεωρηθεί και το γεγονός ότι η μάχη διεξήχθη στις 18 Ιουνίου του 1815: μαζί με τον Δεκέμβριο, ο Ιούνιος είναι ο μήνας που πραγματοποιούνται οι σύνοδοι κορυφής των ηγετών των κρατών και των κυβερνήσεων της ΕΕ. Και μπορεί τα τελευταία χρόνια οι σύνοδοι κορυφής να έχουν πυκνώσει εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, παραμένει όμως γεγονός ότι οι συνεδριάσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου πραγματοποιούνται την τελευταία Πέμπτη και Παρασκευή του Ιουνίου, χρονικά δηλαδή πολύ κοντά στην επέτειο της μάχης.
Από την άλλη πλευρά, κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει το γεγονός ότι στη μάχη του Βατερλώ οι πρωταγωνιστές είναι οι ίδιοι με αυτούς που πρωταγωνιστούν σήμερα στην Ευρωπαϊκή Ενωση: οι Γάλλοι, οι Γερμανοί και οι Βρετανοί. Ενώ έχει τη σημασία του το γεγονός ότι η επέτειος των 200 χρόνων συμπίπτει με τη βούληση της Βρετανίας να προχωρήσει σε δημοψήφισμα με το ερώτημα της παραμονής στην Ευρωπαϊκή Ενωση.
Οπως σημειώνει ο Τιμ Κινγκ στην επιθεώρηση «Politico», όλες αυτές οι ιστορικές συμπτώσεις καθιστούν σχεδόν υποχρεωτική μια εικονική αναπαράσταση της μάχης. Η μάχη διήρκεσε μόλις μία ημέρα και σε μία έκταση που με τα σημερινά δεδομένα μπορεί να χαρακτηριστεί συμπαγής. Ο Δούκας του Ουέλινγκτον παρέταξε τις δυνάμεις σε μήκος που έφθανε τα 5,5 χιλιόμετρα. Το σημείο της μάχης είναι προσβάσιμο, ενώ η μορφολογία του τοπίου δεν έχει αλλάξει και πολύ, αν εξαιρέσει κανείς τις καλλιέργειες δημητριακών και τεύτλων.
Εκεί βρίσκονται ακόμη ο Πύργος του Ουγκομόν και τα αγροκτήματα του Παπλότ και του Λα Ε Σεντ. Η τοπογραφία, παρά τις σχετικές αλλοιώσεις, έχει διατηρήσει τα παλιά της στοιχεία ώστε να μπορεί κανείς να εντοπίσει εύκολα το υψίπεδο του Μοντ Σεντ Ζαν, το οποίο ανέλαβε να υπερασπίσει ο Ουέλινγκτον ή εκείνο του Λα Μπελ Αλιάνς όπου συγκεντρώθηκαν οι Γάλλοι, καθώς και την κοιλάδα ανάμεσα στα δύο υψίπεδα όπου προωθήθηκε το γαλλικό πεζικό.
Στο Βατερλώ έλαβε τέλος η αντεπίθεση του Ναπολέοντα που ξεκίνησε την άνοιξη του 1815 και σήμανε το οριστικό τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων. Αλλά εάν οι ιστορικοί βρίσκουν τόσο γοητευτική τη μάχη είναι επειδή θέτει ατελείωτα ερωτήματα σχετικά με το τι θα είχε συμβεί εάν ο γάλλος στρατάρχης Εμανουέλ Ντε Γκρουσί δεν είχε επιτρέψει στους Πρώσους να διαφύγουν μετά τη γαλλική νίκη δύο ημέρες νωρίτερα στο Λινί, εάν ο πρώσος στρατάρχης Λέμπερεχτ φον Μπλίχερ δεν είχε φθάσει με ενισχύσεις κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή ή εάν ο Πύργος του Ουγκομόντ είχε πέσει νωρίτερα.
Εκτός όμως από αυτά τα ιστορικού ενδιαφέροντος ερωτήματα, αναδύεται και ένα άλλο ερώτημα που αφορά την Ευρωπαϊκή Ενωση: ποιες ήταν η νικητήριες αξίες της μάχης του Βατερλώ; Αυτό που αναδύθηκε από το αίμα, τη σκόνη και τον καπνό του Βατερλώ ήταν ο θρίαμβος του έθνους – κράτους. Οι αντίπαλες υπερεθνικές ή συνομοσπονδιακές οντότητες, όπως η Γαλλική Αυτοκρατορία, η Αυτοκρατορία των Αψβούργων ή η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, άρχισαν να αποτελούν παρελθόν. Κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα, το κράτος ταυτίστηκε με το έθνος και αυτή η τάση ενισχύθηκε και επιταχύνθηκε από την επίκληση στη βούληση του λαού.
Ο ιστορικός Τιμ Μπλάνινγκ εντοπίζει στο κράτος, στο έθνος και στον λαό τα τρία συστατικά στοιχεία «στην τρόικα που τράβηξε το πολιτικό άρμα στα τέλη του 18ου αιώνα». Η ισχύς αυτής της τρόικας συνέχιζε να μεγαλώνει –αδιάψευστο μάρτυρα αποτελεί το γεγονός ότι το Ηνωμένο Βασίλειο της Ολλανδίας, το οποίο δημιουργήθηκε στα βόρεια σύνορα της Γαλλίας το 1815, διαιρέθηκε μόλις 15 χρόνια αργότερα με τη δημιουργία του Βελγίου. Ο βελγικός εθνικισμός μπορεί να είχε αποδυναμωθεί κατά τη διάρκεια των γαλλικών επαναστατικών πολέμων αλλά δεν είχε εξαφανιστεί. Κι έτσι, παρά το γεγονός ότι στο Βατερλώ τοποθετήθηκε το άγαλμα ενός λέοντα (συμβόλου της ολλανδικής μοναρχίας), στο σημείο όπου ο πρίγκιπας της Οράγγης και μέλλων Γουλιέλμος Β’ έπεσε από το άλογό του, μέσα σε διάστημα 10 ετών ο λέοντας έγινε σήμα κατατεθέν του Βελγίου.
Δύο αιώνες μετά, η μάχη του Βατερλώ εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ενωση. Για την ΕΕ μπορεί να μην έχουν σημασία άλλες συγκρούσεις που πραγματοποιήθηκαν επί βελγικού εδάφους όπως η λεηλασία του Μεσελέν (1572), η πολιορκία του Ναμούρ (1692 και 1695), ο βομβαρδισμός των Βρυξελλών (1695), η μάχη του Φοντενουά (1745) και οι μάχες του Ιπρ και του Πασεντάλε (1914-1918). Αλλά η μάχη του Βατερλώ, η οποία χρονολογείται από τότε που άρχισε να μορφοποιείται η σύγχρονη πολιτική σκέψη, αποτελεί μια υπενθύμιση του γεγονότος ότι η σύγχρονη πολιτική διαμάχη διεξάγεται μέσα στα όρια του τριγώνου που ορίζεται από το κράτος, το έθνος και τον λαό.
Το έθνος – κράτος αντλεί τη νομιμοποίησή του από την ιδέα ότι ενσαρκώνει τη λαϊκή κυριαρχία και ότι κατά κάποιον τρόπο αποτελεί απόσταγμα της λαϊκής βούλησης. Από την άλλη πλευρά, η νομιμοποίηση της ΕΕ προέρχεται από και διαμέσου των εθνών – κρατών, τα οποία παραχωρούν αυτοβούλως μέρος της κυριαρχίας τους. Τα υπερεθνικά πειράματα μετά το 1945, όπως το ΝΑΤΟ και η ΕΕ, δεν κατάφεραν ποτέ να απελευθερωθούν από την ιδέα ότι η κυριαρχία παραχωρείται από τους πολίτες των εθνών – κρατών.
Η πρόκληση σήμερα για την ΕΕ, σημειώνει ο Τιμ Κινγκ, έρχεται από εθνικιστικά κινήματα που αναπτύσσονται στο εσωτερικό των κρατών – μελών δίνοντας νέα πνοή στην έννοια του κράτους – έθνους. Τα κινήματα ανεξαρτησίας στη Σκωτία και στην Καταλωνία είναι απόδειξη αυτού του γεγονότος. Και ανοίγουν και πάλι τη συζήτηση για την εθνική κυριαρχία σε μια Ευρωπαϊκή Ενωση, η οποία υποφέρει ήδη από τα αντιευρωπαϊκά συναισθήματα και το αίτημα του «επαναπατρισμού» της εξουσίας από τις Βρυξέλλες. Αυτά τα κινήματα, όπως το UKIP στη Βρετανία και το Εθνικό Μέτωπο στη Γαλλία, επικαλούνται ένα δικαίωμα στην κυριαρχία που 200 χρόνια από τη μάχη του Βατερλώ θέτει στην απέναντι όχθη τους θιασώτες της ενωμένης Ευρώπης.
Μια απάντηση θα μπορούσε να είναι ότι η ενωμένη Ευρώπη είναι ο μόνος τρόπος για να μη ζήσει η Γηραιά Ηπειρος και άλλα Βατερλώ, δηλαδή και άλλες διαιρέσεις γεμάτες αίμα, σκόνη και καπνό. Αλλά, τουλάχιστον προς το παρόν, η απάντηση αυτή δεν ακούγεται τόσο πειστική όσο ακουγόταν μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι δυνάμεις που ασκούνται σήμερα στην ΕΕ δεν είναι ενοποιητικές αλλά φυγόκεντρες. Από αυτήν την άποψη, η μάχη του Βατερλώ είναι αναγκαίο να διατηρηθεί ζωντανή στη συλλογική μνήμη.
Μετά την επιστροφήαπό την εξορία
Η μάχη του Βατερλώ διεξήχθη μετά την επιστροφή του Ναπολέοντα από την εξορία του στο νησί Ελβα, την άνοιξη του 1815. Ο γαλλικός στρατός ανασυγκροτήθηκε μέσα σε λίγες εβδομάδες και κατά την εκστρατεία του στο Βέλγιο αριθμούσε περισσότερους από 93.000 άνδρες. Στο Βατερλώ, επί 10 ώρες, οι Γάλλοι ήρθαν αντιμέτωποι με τις συμμαχικές δυνάμεις (βρετανικές, γερμανικές και ολλανδοβελγικές) του Ουέλινγκτον και τους Πρώσους του στρατάρχη Μπλίχερ – συνολικά περίπου 125.000 άνδρες. Η μάχη έληξε με τη νίκη των συμμάχων και τη φυγή του Ναπολέοντα στο Παρίσι. Ο αυτοκράτορας παραιτήθηκε στις 22 Ιουνίου και πέθανε αιχμάλωτος των Αγγλων στις 5 Μαΐου 1821 στην Αγία Ελένη.
Σχόλια
Τελευταία Νέα
