[Ιστορίες] Ατιμες μνήμες

Τη Δευτέρα που μας πέρασε, ο Αρτις Βελς, ο αστυνομικός διευθυντής της Ρίγας, ήταν ένας χαρούμενος άνθρωπος. Χαρούμενος και ανακουφισμένος. Από όλες τις 16ες Μαρτίου που έχει ζήσει, αυτή ήταν η πιο ηλιόλουστη και η πιο ήρεμη. «Αν δεν ήταν εδώ δημοσιογράφοι», είπε στον ανταποκριτή της «Monde», «δεν θα μιλούσαμε καν γι’ αυτήν τη  μέρα». Και καθόλου δεν θα τον πείραζε. Είναι που δις ετησίως η ιστορία στη Λετονία μπερδεύεται. Και τα παλιά τραύματα μπαίνουν σε τροχιά σύγκρουσης με τους σημερινούς διχασμούς.  

Υπάρχει καταρχήν η 9η Μαΐου, η επέτειος της σοβιετικής νίκης επί των Ναζί. Από την ανεξαρτησία, το 1990, και εξής, οι Λετονοί έπαψαν να τη γιορτάζουν: η επιστροφή του Κόκκινου Στρατού δεν σηματοδοτεί γι’ αυτούς παρά την έναρξη μιας νέας κατοχής μετά τη σοβιετική κατοχή του 1940-1941 και τη ναζιστική του 1941-1945. Μόνο η ρωσόφωνη μειονότητα, κάπου το ένα τρίτο του πληθυσμού, τιμά ακόμα τη μέρα.

Κι έπειτα είναι η 16η Μαρτίου, η «μέρα του λεγεωνάριου» – ένας φόρος τιμής στους περίπου 85.000 λετονούς στρατιώτες που πολέμησαν την ΕΣΣΔ, πολλοί από αυτούς υποχρεωτικά αλλά χωρίς να αποφύγουν τις βαρβαρότητες, μεταξύ 1943 και 1945 στους κόλπους της 15ης και 19ης Μεραρχίας των Waffen-SS. Δεν έχει κανέναν επίσημο χαρακτήρα η εκδήλωση και δεν συγκεντρώνει περισσότερους από μερικές χιλιάδες ανθρώπους. Είναι όμως πάντα μια ημέρα υψηλού κινδύνου – η παράδοση την θέλει να κλείνει με συμπλοκές μεταξύ εθνικιστών διαδηλωτών και ρωσόφωνων αντιδιαδηλωτών.

Αυτή τη φορά συμπλοκές δεν έγιναν. Οχι ότι τα βρήκαν οι αντίπαλοι. Η μνήμη παραμένει πεδίο μάχης για τους Λετονούς, ελλείψει της απαραίτητης δουλειάς η Ιστορία παραμένει περισσότερο υποκειμενική από το αναπόφευκτο και το φετινό γεωπολιτικό πλαίσιο δεν λειτούργησε εκτονωτικά, κάθε άλλο. Μπορεί στη διαδήλωση των εθνικιστών να εμφανίζονται πλέον πανό που καταγγέλλουν τόσο τον ναζισμό όσο και τον «κόκκινο φασισμό», οι συμμετέχοντες όμως δεν έκρυβαν την πεποίθησή τους πως η Λετονία απειλείται έξωθεν από τη ρωσική επιθετικότητα και έσωθεν «από τις ρωσόφωνες ομάδες». Οσο για τους ρωσόφωνους αντιδιαδηλωτές, αυτοί δήλωναν πεπεισμένοι πως τα αμερικανικά τανκς που κατέφτασαν πρόσφατα στο πλαίσιο νατοϊκών ασκήσεων στη Βαλτική έχουν στόχο τους ίδιους και όχι «μια φανταστική ρωσική απειλή». Αλλά για πρώτη φορά στην ταραγμένη ιστορία της 16ης Μαρτίου, τα δυο στρατόπεδα δεν διασταυρώθηκαν. Και ο αστυνομικός διευθυντής της Ρίγας ξεφύσηξε ανακουφισμένος.