[Θεωρείο] Περί ηθικής και άλλων δαιμονίων

Τι από τα δύο είναι πιο εύκολο να γίνει; Να ανεξαρτητοποιηθεί η Καταλωνία ή να μεταρρυθμιστεί η Ισπανία; Το ερώτημα έθεσε η ισπανική εφημερίδα «Ελ Παΐς» εγκαινιάζοντας μια σειρά αναλύσεων για ένα ζήτημα που καίει πρωτίστως τη Μαδρίτη. Η φόρμα του ερωτήματος, ωστόσο, έχει εύρος εφαρμογής. Στην περίπτωσή μας, ας πούμε, τι είναι πιο εύκολο να γίνει; Να βγει η Ελλάδα από την ευρωζώνη ή να αλλάξει η Ευρώπη; Το ερώτημα είναι πολλαπλών επιλογών, με κάθε απάντηση να έχει στέρεα ή λιγότερα στέρεα επιχειρήματα ως προς τις πιθανότητες και το κόστος.

Σε σκίτσο μιας άλλης εφημερίδας, για παράδειγμα, της βρετανικής «Γκάρντιαν», ο έλληνας Πρωθυπουργός και η γερμανίδα καγκελάριος εικονίζονται να κρατάνε δύο πιστόλια ίδιου μεγέθους, οι κάννες των οποίων ακουμπούν η μία την άλλη. Το πιστόλι του Αλέξη Τσίπρα γράφει «Grexit», της Ανγκελα Μέρκελ «Λιτότητα». Η ελληνική κοινή γνώμη, πάλι, πιστεύει ότι στο τέλος θα αλλάξει η Ευρώπη – πιθανότατα επειδή θεωρεί ότι η Αθήνα έχει το δίκιο με το μέρος της και ασφαλώς επειδή πείστηκε από την επιχειρηματολογία της κυβέρνησης. Πώς το είπε ο Γιάνης Βαρουφάκης τσιτάροντας Καντ; «Οι ορθολογικοί και οι ελεύθεροι ξεφεύγουν από την αυτοκρατορία της σκοπιμότητας κάνοντας ό,τι είναι σωστό».

Μόνο που το ερώτημα προσφέρεται για να κινηθεί κανείς πέρα από το δίκαιο και το άδικο, το σωστό και το λάθος, δηλαδή από παραπειστικά διλήμματα. Οσο δίκιο έχει η Αθήνα που ζητάει, άλλο τόσο δίκιο έχουν το Βίλνιους ή το Ελσίνκι που δεν θέλουν να δώσουν – το Βίλνιους επειδή οι Λιθουανοί ζουν με λιγότερα από τους Ελληνες, το Ελσίνκι επειδή φοβάται το φάντασμα της τοπικής Ακροδεξιάς, το καθένα επομένως για τους δικούς του σωστούς λόγους. Η χρησιμότητα του ερωτήματος των Ισπανών είναι ότι μεταφέρει την απάντηση από το πεδίο της ηθικής στο πεδίο της πρακτικής. Και στο πεδίο της πρακτικής δεν έχει τόση σημασία αυτό που έλεγε ο Καντ, αλλά αυτό που έλεγε ο Μπίσμαρκ: «Πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού».