[Στιγμές] Ραντεβού στο «θνητό καφέ»

Στο μέσον του νεκροταφείου στο Βισουά, μια μικρή πόλη στις Ελβετικές Αλπεις, βρίσκεται ένα μεγάλος γκρίζος πέτρινος σταυρός. Επί χρόνια αποτελούσε σημείο συγκέντρωσης των εφήβων της περιοχής. Εβαζαν στοιχήματα ποιος θα πάει τη νύχτα, θα κάτσει δίπλα του και θα αντέξει περισσότερο. Ο σταυρός αυτός ήταν ο μοναδικός μεγάλος – όλα τα άλλα μνήματα έχουν πανομοιότυπους μικρούς σταυρούς, σύμφωνα με απόφαση του δημοτικού συμβουλίου, ώστε να μην ξεχωρίζουν οι πλούσιοι από τους φτωχούς.

Μια μέρα, πριν από 10 χρόνια περίπου, ο κοινωνιολόγος Μπερνάρ Κρετάζ, γέννημα – θρέμμα της περιοχής, καθόταν εκεί, δίπλα από τους τάφους των γονιών του, και θυμόταν το παιχνίδι της εφηβείας του. Παρακολουθούσε φίλους και συγγενείς να επισκέπτονται τους τάφους των δικών τους, να χαιρετιούνται, να αφήνουν λουλούδια, να αφηγούνται ιστορίες. Τότε του ήρθε η ιδέα των cafes-mortels, συγκεντρώσεων όπου το μοναδικό θέμα συζήτησης είναι ο αναπόφευκτος χαμός κάθε ζώντος οργανισμού. Οι συναντήσεις άρχισαν να πραγματοποιούνται σε ένα καφέ, οποιοσδήποτε μπορούσε να πάρει μέρος σε αυτές, και ο Κρετάζ ξεκινούσε τη συζήτηση. Με έναν όρο: καμία αναφορά σε οποιαδήποτε θρησκεία. Ηθελε οι άνθρωποι να μιλήσουν όσο πιο ανοικτά μπορούν για τον θάνατο και την απώλεια. Το πρώτο «θνητό καφέ» πραγματοποιήθηκε το 2004 στη Νεσατέλ. Λίγο αργότερα έφτιαξε και μια ιστοσελίδα, την deathcafe.com, όπου φιλοξενεί έναν οδηγό για οποιον θέλει να πραγματοποιήσει παρόμοιες συναντήσεις. Η ιδέα του Κρετάζ βρήκε μεγάλη απήχηση σε όλον τον κόσμο. Τα τελευταία τρία χρόνια έχει πραγματοποιήσει 1.400 cafes-mortels σε 26 χώρες. Το μικρό κοινωνικό πείραμα έγινε παγκόσμιο. Το κλισέ θέλει το σεξ να είναι το ταμπού του 19ου αιώνα και ο θάνατος το ταμπού του 20ού, όμως σήμερα μιλάμε για τον θάνατο περισσότερο από ποτέ. Σ’ αυτό έχουν συμβάλει η παράταση της ζωής, η εύρεση νέων φαρμάκων, το γεγονός ότι πλέον ζούμε πολλά χρόνια αφότου γίνει η διάγνωση κάποιας ασθένειας. Πριν από δύο χρόνια στο Λονδίνο διοργανώθηκε με μεγάλη επιτυχία το Φεστιβάλ Θανάτου με συζητήσεις, αναγνώσεις, θεατρικά έργα, ακόμα και διεθνή έκθεση φερέτρων. Ο περασμένος Οκτώβριος χαρακτηρίστηκε «Μήνας των Νεκρών», με περιηγήσεις σε νεκροταφεία και κατακόμβες, ενώ το νέο βιβλίο του αμερικανού χειρουργού Ατούλ Γκαβάντε «Being mortal» (Οντας θνητός) έγινε διεθνές μπεστ σέλερ.

Κάπως έτσι ο σύγχρονος πολιτισμός φαίνεται να συμβιβάζεται με τον θάνατο. Επιστρέφοντας στην παλιά σοφία. Αιώνες πριν, στη Βρετάνη αλλά και αλλού, οι πρεσβύτεροι έμεναν τελευταίοι στο κοιμητήριο έπειτα από κάθε ταφή και αντάλλασσαν γρίφους και αινίγματα. Παράδοση που αποτελούσε ένα είδος συμβολικής προετοιμασίας για τη συμφιλίωση των ανθρώπων με τις βαθιές και ανεξερεύνητες αλήθειες της ζωής και του θανάτου.