Ο Νίξον στην Κίνα

Στις συζητήσεις του Γιάνη Βαρουφάκη με «επίσημους» συνομιλητές, δημοσιογράφους ή ανθρώπους των αγορών, αυτές τις πρώτες, πυκνές μέρες μετά τον εκλογικό κατακλυσμό, υπάρχει μια ιδέα που επανέρχεται διαρκώς. Θα μπορούσε να αποδοθεί με το κλασικό πολιτικό σχήμα: Nixon goes to China.

Μόνο ο Νίξον μπορούσε να πάει στην Κίνα, λέει το παλιό μάντρα. Τουτέστιν, μόνο ένας πολιτικός με άψογα δεξιά, αντικομμουνιστικά πιστοποιητικά όπως ο Νίξον μπορούσε να κάνει, το μακρινό 1972, το ρηξικέλευθο βήμα να ταξιδέψει ώς το Πεκίνο, να συναντήσει τον Μάο και να θέσει τέλος σε τρεις δεκαετίες σινο-αμερικανικού ψυχρού (και όχι μόνο ψυχρού) πολέμου. Κατ’ αναλογία και εντελώς μεταφορικά – λέει ο Βαρουφάκης – μόνο μια κυβέρνηση της Αριστεράς, με άψογα πιστοποιητικά κοινωνικής ευαισθησίας και αντιμνημονιακής στάσης, μπορεί να λύσει το επί δεκαετίες άλυτο αίνιγμα των μεταρρυθμίσεων στην Ελλάδα. Να φέρει μια καταιγίδα μεταρρυθμίσεων που θα αλλάξουν όσα το παλιό κομματικό σύστημα δεν τολμούσε ή δεν μπορούσε ν’ αγγίξει. Στο κράτος και στις πελατειακές του λειτουργίες. Στην οικονομία και την παρασιτική, προσοδοθηρική νοοτροπία των οικονομικών ελίτ. Στη σχέση δημόσιου και ιδιωτικού, σε αυτήν την γκρίζα ζώνη όπου δημόσιο και ιδιωτικό επικαλύπτονται, εκεί όπου αναπαράγονταν, υλικά και συμβολικά, ευρύτατα κοινωνικά στρώματα. Εκεί όπου, άλλωστε, γεννήθηκε η κρίση και παράγονται οι αιτίες της διαιώνισής της.

n H πρώτη αντίδραση των συνομιλητών του είναι, απ’ ό,τι διαπιστώνω, η δυσπιστία. Η νέα κυβέρνηση – υποψιάζονται – μιλά για μεταρρυθμίσεις που θα χτυπήσουν τη διαφθορά, τη φοροδιαφυγή και άλλες κακοδαιμονίες, όχι επειδή τις πιστεύει ή τις μπορεί, αλλά για να υπεκφύγει από τα συγκεκριμένα και δύσκολα προβλήματα δημοσιονομικής πολιτικής που το Βερολίνο και οι Βρυξέλλες επιμένουν εκβιαστικά να θέτουν. Να κερδίσει χρόνο και να ξεφύγει από την παγίδα της λιτότητας. Υπάρχει, δηλαδή, η υποψία του «στρίβειν διά των μεταρρυθμίσεων».

n H δεύτερη αντίδραση είναι, και πάλι, η δυσπιστία. Ακόμη κι αν η επαγγελία των μεταρρυθμίσεων δεν είναι προσχηματική, ακούω να λένε πολλοί, ακόμη κι αν είναι ειλικρινής, μπορεί να αποδειχθεί το πολιτικό σχήμα που κυβερνά την Ελλάδα (ακόμη κι αν παραβλέψει κανείς τα προφανώς αντιμεταρρυθμιστικά πολιτικά χαρακτηριστικά του μικρότερου κυβερνητικού εταίρου, των ΑΝΕΛ) ένα μεταρρυθμιστικό πολιτικό υποκείμενο; Ή είναι καταδικασμένο, από την πολιτική του κουλτούρα και ιστορία αλλά και από τις προσδοκίες ενός μεγάλου μέρους του εκλογικού του ακροατηρίου, να γίνει και αυτό μια από τα ίδια, ένας ακόμη πολιτικός φορέας, όπως τόσοι τις τελευταίες δύο δεκαετίες, πριν και μετά την κρίση, που μιλά για μεταρρυθμίσεις που ποτέ δεν θα κάνει; Καταδικασμένο να βουλιάξει, ως νέο, στο παλιό;

Αυτή η διπλή δυσπιστία δεν είναι, βέβαια, ούτε πάντα ειλικρινής ούτε πάντα καλοπροαίρετη. Αλλά είναι οπωσδήπτε το μεγάλο εμπόδιο που η νέα κυβέρνηση – η χώρα, στ’ αλήθεια – πρέπει να υπερβεί.

Γιατί το αίτημα να δοθεί χρόνος για τις μεγάλες αλλαγές και μια ανάσα, ένα περιθώριο ηρεμίας, ώστε να οικοδομηθεί η συναίνεση που θα τις στηρίξει, είναι σωστό. Ηταν σωστό κι όταν το πρόβαλε, το 2009-10, ο Γιώργος Παπανδρέου. Αλλά τότε δεν μπορούσε να πείσει. Και η χώρα δεν ήταν, όπως αποδείχθηκε, έτοιμη για αλλαγές, ακόμη κι αν της είχε δοθεί ο χρόνος που δεν της δόθηκε. Τώρα όμως, μετά το δράμα που ζήσαμε αυτά τα πέντε δύσκολα χρόνια, μια νέα συνείδηση, νομίζω, έχει αρχίσει να δημιουργείται.

Οι άνθρωποι νιώθουν ότι – όπως έγραφε ο Μάρτιν Γουλφ στους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» προχθές – «υπέφεραν πολύ, αλλά μάταια», ότι η Ελλάδα φτώχυνε πολύ, αλλά «μια νέα πιο παραγωγική Ελλάδα απέτυχε να γεννηθεί» κι ότι ο φαύλος κύκλος πρέπει να σπάσει. Πρέπει ν’ αλλάξουν εκείνα που η ίδια η «κοινωνία των πολιτών» αρνιόταν ν’ αλλάξει. Οι παλιές αντιστάσεις κάμπτονται. Κι αυτή είναι μια ευκαιρία αλλαγής που – ανεξάρτητα από τις δυνατότητες ή τους περιορισμούς του πολιτικού υποκειμένου που καλείται να τη διαχειριστεί – δεν πρέπει να πάει χαμένη.