[Τρίτη άποψη] Από το Χρονικό στην Ιστορία

Στην Τράπεζα της Ελλάδας και στον απερχόμενο διοικητή της οφείλουμε ένα ντοκουμέντο που ρίχνει φως στη δραματική πρόσφατη περίοδο της ελληνικής Ιστορίας. Το «Χρονικό της μεγάλης κρίσης» μάς δίνει, συνδυάζοντας νηφάλια ανάλυση και εκ των έσω κατάθεση, υλικό κατανόησης του πρώτου κύκλου της κρίσης τώρα που μπαίνουμε στον επόμενο.

Οχι αδικαιολόγητα, οι σχετικές με το Χρονικό αναφορές των μέσων ενημέρωσης εστιάσθηκαν στις πιο κινηματογραφικές από τις αποκαλύψεις του: τις τεράστιες εκροές καταθέσεων από τις τράπεζες σε περιόδους έξαρσης της αβεβαιότητας, ιδίως μόλις πριν από τις διπλές εκλογές του 2012, και τις αντίστοιχα γιγαντιαίες και εν κρυπτώ επιχειρήσεις τροφοδότησης των τραπεζών και των αυτόματων μηχανημάτων τους με χρήμα, που με τη σειρά του ερχόταν, με εξίσου γιγάντιες και εξίσου μυστικές αεραποστολές, από τη Φρανκφούρτη. Ο κίνδυνος τραπεζικού κραχ, που νομοτελειακά θα επέφερε οικονομική και κοινωνική κατάρρευση, αναδεικνύεται πράγματι εύγλωττα. Ομως ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχουν, κατά τη γνώμη μου, μια σειρά από άμεσες ή έμμεσες επισημάνσεις για τα αίτια της κρίσης και τους χειρισμούς κατά τη διαχείρισή της.

Σχηματοποιώντας και παραλείποντας τα πραγματολογικά στοιχεία που τις στηρίζουν, θεωρώ ως πιο καθοριστικές τις ακόλουθες τέσσερις παραδοχές. Πρώτον, η έκρηξη ήταν αναπόφευκτη, δηλαδή η ελληνική οικονομία, λόγω σαθρών θεμελίων και βαθιά ριζωμένου τρόπου οικονομικής διαχείρισης, θα «έσκαγε» κάποια στιγμή, ακόμα και αν δεν ερχόταν η παγκόσμια κρίση. Η σοβαρότητα της κατάστασης ήταν γνωστή, τα όσα ακολούθησαν τη Λίμαν Μπράδερς έδωσαν την τελική ώθηση, αλλά η απίστευτη επιδείνωση – το βιβλίο κάνει λόγο για «εκτροχιασμό» – των οικονομικών μεγεθών κατά τα έτη 2007 ώς 2009 χρεώνεται χωρίς καμία αμφιβολία στην τότε κυβέρνηση. Δεύτερον, η κυβέρνηση που προέκυψε από τις εκλογές του 2009, παρά την αυτοκαταγγελία των στατιστικών δεδομένων και την όψιμη επιμονή στην επεκτατική οικονομική πολιτική, πιστώνεται με τη συμβολή στην εκπόνηση του διεθνούς σχεδίου διάσωσης και, ιδίως, με την αρχικά πολύ ικανοποιητική πρόοδο του προγράμματος σταθεροποίησης – το βιβλίο μάς θυμίζει ότι ώς το φθινόπωρο του 2010 οι στόχοι υπερκαλύπτονταν. Την εικόνα ανέτρεψαν οι οπισθοχωρήσεις και δολιχοδρομήσεις στον τρόπο εφαρμογής της δημοσιονομικής προσαρμογής και των μεταρρυθμίσεων, καθώς και η συνεχής μείωση της διεθνούς αξιοπιστίας της χώρας, με αποκορύφωμα την αναγγελία δημοψηφίσματος ελάχιστες ημέρες μετά τη δεύτερη συμφωνία χρηματοδοτικής βοήθειας, τον Οκτώβριο του 2011. Τρίτον, μπορεί το «έτος σταθεροποίησης» της οικονομίας να ήταν το 2013 – εξάλειψη του κινδύνου εξόδου από την ευρωζώνη, ανακεφαλαιοποίηση τραπεζικού συστήματος -, όμως η κρίσιμη επιλογή ήταν η απαρέγκλιτη τήρηση από την κυβέρνηση που βγήκε από τις κάλπες του 2012 των βάσεων που είχαν τεθεί από τη μεταβατική κυβέρνηση του Νοεμβρίου 2011 με Απρίλιο 2012: αναδιάρθρωση του χρέους, υλοποίηση νέας χρηματοδοτικής συμφωνίας, σταδιακή ανάκτηση διεθνούς αξιοπιστίας. Και τέταρτον, για την τελικά επιτευχθείσα μη κατάρρευση, ιδίως του τραπεζικού συστήματος που θα συμπαρέσυρε τα πάντα, καθοριστική υπήρξε η πολιτική ευελιξία των δανειστών και ιδίως της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, η οποία με σειρά ανορθόδοξων μέτρων στήριξε τη ρευστότητα, τις καταθέσεις και το κλίμα σχετικής ασφάλειας. Η αλλαγή στάσης εξάλλου συνεχίζεται, αφού στις ημέρες μας γίνονται πλήρως αποδεκτές από την επιστήμη αλλά και από τους μεγάλους διεθνείς παίκτες, με πρώτο το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τόσο οι θεωρητικές και πρακτικές αστοχίες του προγράμματος όσο και η ανάγκη εσωτερικής διαφοροποίησης της «συνταγής» για την έξοδο από την ύφεση.

Το Χρονικό δείχνει μια χώρα με βαρύτατες εσωτερικές ευθύνες που σώθηκε οριακά, χάρις σε ένα μείγμα διπλωματίας, τύχης, θυσιών και προσαρμογών. Μια χώρα στην οποία η απαραίτητη σταθερότητα κάθε άλλο παρά ταυτίζεται με τη στασιμότητα, αλλά και στην οποία δεν έχει φθάσει η ώρα πειραματισμών με εναλλακτικά σενάρια πριν ολοκληρωθεί το βασικό: το σενάριο της βασιζόμενης στην αυτογνωσία σοβαρότητας.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς