Ο παλιός είναι αλλιώς

Σημείο των καιρών: επί δύο εβδομάδες αναμένεται ο ανασχηματισμός που δεν έρχεται. Κάποτε ο ανασχηματισμός της κυβέρνησης θεωρούνταν μείζον πολιτικό γεγονός και όπως και η υποτίμηση του νομίσματος ήταν αδιανόητη η προαναγγελία του. Σήμερα οι πρωθυπουργοί διαπραγματεύονται με τους υπουργούς ενώ παλαιότερα οι κυβερνητικές αλλαγές απλώς τους αιφνιδίαζαν, καθόσον η διαμόρφωση του κυβερνητικού σχήματος ήταν αποκλειστικό προνόμιο του πρωθυπουργού.

Οι τελευταίοι οι οποίοι τήρησαν αυτόν τον κανόνα ήταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής που άλλαζε σπανίως τη σύνθεση των κυβερνήσεών του και ο Ανδρέας Παπανδρέου που την άλλαζε συχνά: στις δύο πρώτες θητείες του μεταξύ 1981-89 χρησιμοποίησε 132 βουλευτές και αρκετούς εξωκοινοβουλευτικούς για να σχηματίσει 16 διαφορετικές κυβερνήσεις με μικρότερους η σαρωτικούς ανασχηματισμούς.

Ηταν η περίοδος στην οποία ο ανασχηματισμός είχε συχνά συναρπαστικά στοιχεία και ενίοτε και απρόοπτα. Ακόμη και στην πρώτη κυβέρνηση του 1981 ο Ευάγγελος Κουλουμπής αρνήθηκε να ορκιστεί υφυπουργός Εσωτερικών και βρέθηκε επί τόπου η λύση: ορκίσθηκε υπουργός Ανευ Χαρτοφυλακίου.

Στον πρώτο ανασχηματισμό το καλοκαίρι του 1982 θα ανακοινωθεί ο Γ. Δασκαλάκης ως υφυπουργός Εργασίας, αλλά δεν θα ορκισθεί γιατί δεν προβλεπόταν ανάλογη θέση και μέχρι να γίνει η σχετική νομοθετική ρύθμιση το θέμα ξεχάστηκε!

Στον ανασχηματισμό που έγινε τον Μάρτιο του 1989 θα δεχθεί κατ’ αρχάς μια θέση στην κυβέρνηση ο Κ. Λαλιώτης αλλά δεν θα προσέλθει στην ορκωμοσία.

Στον ανασχηματισμό που έγινε τον Νοέμβριο του 1988 το όνομα του Ορέστη Παπαστρατή δεν υπήρχε στην επίσημη ανακοίνωση ενώ του είχαν τηλεφωνήσει ότι τοποθετείται υφυπουργός Αμυνας και η δικαιολογία ήταν ότι ξεχάσθηκε στη δακτυλογράφηση. Στον ίδιο ανασχηματισμό ο Νίκος Ριζογιαννης από υπουργός Υγείας ορίσθηκε υφυπουργός καθόσον, είχε οριστεί εν τω μεταξύ υπουργός και ο Απόστολος Κακλαμάνης, ενώ η ορκωμοσία καθυστέρησε μέχρι να αποφασίσει ο Βαγγέλης Γιαννόπουλος αν θα πάει… νομάρχης, όπως αποκαλούμε τη μετακίνησή του στο υπουργείο Αιγαίου.

Μόνο για δέκα ημέρες υπουργοί

Σε ορισμένες περιπτώσεις η θητεία των υπουργών έληγε ιδιαιτέρως πρόωρα. Ο Στέφανος Τζουμάκας και ο Χάρ. Καστανίδης έμειναν στο υπουργείο Παιδείας μόλις δέκα ημέρες το 1988.

Ο Α. Παπανδρέου συνήθως δεν ζητούσε την παραίτηση ενός υπουργού. Την ανακοίνωνε! Η αρχή έγινε με τον Ασημάκη Φωτήλα, μόλις τον Ιανουάριο του 1982. Ως υφυπουργός Εξωτερικών μετείχε σε έκτακτη σύνοδο του Συμβουλίου Υπουργών της ΕΟΚ για την Πολωνία και προσυπέγραψε το τελικό ανακοινωθέν του Συμβουλίου. Από τη Ρώμη όπου έκανε μια προσωρινή στάση το αεροπλάνο του τηλεφώνησε για να ενημερώσει τον πρωθυπουργό. «Ασημάκη, έχεις δική σου εξωτερική πολιτική;» άκουσε τον Α. Παπανδρέου πριν του κλείσει το τηλέφωνο.

Είχε ήδη στείλει στην ΕΡΤ την ανακοίνωση της απόλυσής του διότι «δεν ακολούθησε τις οδηγίες του». Νωρίτερα είχε τηλεφωνήσει στον Ι. Χαραλαμπόπουλο: «Γιάννη, έστειλα μια ανακοίνωση στην τηλεόραση, θα την ακούσεις στο δελτίο των δώδεκα».

Ο Φωτήλας επανήλθε στην κυβέρνηση ως υφυπουργός Απόδημου Ελληνισμού στον επόμενο ανασχηματισμό αλλά απολύθηκε εκ νέου όταν έγραψε στον Ανδρέα Παπανδρέου ότι η προσέγγιση με το Κίνημα των Αδεσμεύτων έχει κινδύνους. «Από πότε ανακάλυψες αυτούς τους κινδύνους;», θα του απατήσει οργισμένος πριν τον διώξει.

Τον Ιούνιο του 1982 θα οδηγηθεί σε παραίτηση από το υπουργείο Οικονομικών ο Εμ. Δρετάκης όταν άκουσε στο ραδιόφωνο ότι ο Φόρος Ακίνητης Περιουσίας που είχε θεσπίσει αναστελλόταν με απόφαση του πρωθυπουργού και με το αιτιολογικό ότι η εφαρμογή του θα επέφερε «αναστάτωση στις παραγωγικές τάξεις».

Σε άλλες περιπτώσεις οι ανασχηματισμοί του Ανδρέα Παπανδρέου απλώς ανακάτευσαν την τράπουλα και, συχνά, ισχυρά πρόσωπα βρίσκονταν στο κενό και αντιστρόφως. Στις 4 Φεβρουάριου του 1987 ένας αγγελιαφόρος παρέδωσε επτά πανομοιότυπες επιστολές σε ισάριθμους υπουργούς. «Αποφάσισα να επιστρέψουν καταξιωμένα στελέχη του Κινήματος μας, όπως εσείς, στο Εκτελεστικό Γραφείο» ανακοίνωσε ο Πρωθυπουργός στους παραλήπτες της επιστολής. Ετσι, ο Α. Τσοχατζόπουλος, η Βάσω Παπανδρέου, ο Γ. Παπανδρέου, ο Μ. Κουτσόγιωργας, ο Στέφ. Τζουμακας, ο Αθ. Τσούρας και ο Γ. Γεννηματάς έχασαν τη θέση τους στην κυβέρνηση. Πρόκειται για «αλλαγή μέσα στην αλλαγή» θα δηλώσει την επομένη. Και όταν ρωτήθηκε: «Πρόεδρε, γιατί έπρεπε να γίνει τώρα μια τέτοια κίνηση;» απάντησε αποστομωτικά: «Ξέρεις, αυτό συμβαίνει συχνά και στη Γαλλία»!

Δύο κυβερνήσεις πριν και μετά τις διακοπές

Χαρακτηριστικός για τους χειρισμούς του ήταν και ο διπλός ανασχηματισμός που έκανε το καλοκαίρι του 1985 όταν άλλαξε δυο κυβερνήσεις μέσα σε 40 ημέρες. Μετά τις εκλογές θέλει να υποβαθμίσει τον Μένιο Κουτσόγιωργα και του προτείνει το υπουργείο Δικαιοσύνης, αλλά αυτός δεν το δέχεται. Η Αγγέλα Κοκκόλα ειδοποιεί τους υποψηφίους υπουργούς για την ορκωμοσία άλλα τους εξορκίζει «να μην πουν τίποτε σε κανέναν» για να μην το μάθει ο Μένιος. Την άλλη μέρα, όταν όσοι πηγαίνουν να ορκιστούν τον βρίσκουν στο Μέγαρο Μαξίμου χαμογελαστό και αξύριστο, από την ολονύκτια προσπάθεια: τα ξημερώματα είχε εξασφαλίσει το υπουργείο Εσωτερικών. Ο Α. Παπανδρέου ορκίζει την κυβέρνηση και αναχωρεί για διακοπές στην Κέρκυρα. Στις 25 Ιουλίου επιστρέψει και ανακοινώνει μια νέα κυβέρνηση με εκπλήξεις: ο Γερ. Αρσένης μένει εκτός κυβερνήσεως και τη θέση του παίρνει ο Κ. Σημίτης ως νέος τσάρος της οικονομίας.

Και στην τρίτη θητεία του Ανδρέα Παπανδρέου στην πρωθυπουργία οι ανασχηματισμοί είχαν απρόοπτες εξελίξεις. Στην πρώτη κυβέρνηση ανακοινώνει ότι θα συμπεριλάβει τον Δημ. Τσοβόλα όταν αρθεί το κώλυμα της στέρησης των πολιτικών δικαιωμάτων του που του είχε επιβάλει το Ειδικό Δικαστήριο, αλλά τελικά αντί για υπουργείο βρέθηκε με δικό του κόμμα. Για τον Γιάννη Χαραλαμπόπουλο ανακοινώθηκε ότι θα μπει στην κυβέρνηση όταν βρεθεί θέση «προσήκουσα στο κύρος του». Σε μια τουλάχιστον περίπτωση το Υπουργικό Συμβούλιο άλλαξε λόγω ασυνεννοησίας. Τον Σεπτέμβριο του 1995 ο Ανδρέας Παπανδρέου δημιουργεί μέσα στη νύχτα το υπερυπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Πρόνοιας με σκοπό να το προτείνει στη Βάσω Παπανδρέου. Αλλά ο Γ. Κατσιφάρας που αναλαμβάνει να την ειδοποιήσει δεν τη βρίσκει στο τηλέφωνο και το υπουργείο καταλήγει στον Στέφ. Τζουμάκα.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου απέλυε υπουργούς με ευκολία, αλλά με την ίδια ευκολία τους τηλεφωνούσε στη συνέχεια για να δικαιολογηθεί, υποσχόμενος μεταγενέστερη αξιοποίηση. Οταν απομάκρυνε τον Αντώνη Τρίτση από το ΥΠΕΔΩΔΕ, του έστειλε επιστολή στην οποία σημείωνε με υπερηφάνεια ότι «έγραψε ιστορία». Ο Αναστάσης Πεπονής έλεγε πάντα ότι όσες φορές τον απομάκρυνε από την κυβέρνηση τον ειδοποιούσε ο ίδιος και του έστελνε και μια κολακευτική επιστολή. Οταν τον αντικατέστησε ο Κ. Σημίτης από το υπουργείο Υγείας το 1996, του τηλεφώνησε η γραμματέας του γραμματέα του Υπουργικού Συμβουλίου Τάσου Μαντέλη, στην οποία μάλιστα απάντησε: «Κυρία μου, μόλις το άκουσα στο ραδιόφωνο».

Γενικά ο Κ. Σημίτης δεν τα πήγαινε καλά με τους ανασχηματισμούς καθώς δεν ήταν εύκολη υπόθεση με τους εσωκομματικούς συσχετισμούς της εποχής. Π.χ. όταν ανέλαβε τον Ιανουάριο του 1996, οι μετακινήσεις των μεγαλοϋπουργών ήταν αιτία εσωκομματικού πολέμου. Τον Σεπτέμβριο του 1996 όταν κέρδισε τις εκλογές και ήταν πανίσχυρος μετακίνησε τον Ακη Τσοχατζόπουλο στο υπουργείο Αμυνας από όπου έφυγε ο Γερ. Αρσένης για το υπουργείο Παιδείας, το οποίο όμως ανέμενε ο Γ. Παπανδρέου, και έγιναν ολονύκτιοι χειρισμοί για να δεχθεί θέση υφυπουργού Εξωτερικών με υπόσχεση μελλοντικής αναβάθμισης του. Επίσης ο Κ. Λαλιώτης αρνείται να μετακινηθεί από το ΥΠΕΧΩΔΕ στο υπουργείο Υγείας και σπεύδει στο Μέγαρο Μαξίμου όπου η επιθυμία του γίνεται δεκτή. Και ο Ευάγγελος Γιαννόπουλος απαιτεί το υπουργείο Δικαιοσύνης και το παίρνει, για να ανακοινώσει ο ίδιος ότι πιέσθηκε να το δεχτεί.