[Κιόσκι] Ανάμεσα σε δύο νευρώσεις

Τον χειμώνα του 1928 ο Τζον Μέιναρντ Κέινς έγραψε τις «Οικονομικές δυνατότητες για τα εγγόνια μας», ένα μικρό μελλοντολογικό δοκίμιο όπου προέβλεπε ότι το 2028 το επίπεδο ζωής θα είχε βελτιωθεί τόσο πολύ ώστε κανένας δεν θα είχε λόγο να ανησυχεί για την επιβίωσή του. Τα «εγγόνια μας» θα εργάζονταν μόλις τρεις ώρες την ημέρα αλλά ακόμη και αυτό το τρίωρο θα ήταν περισσότερο από όσο χρειαζόταν πραγματικά κανείς να εργαστεί. Ο διάσημος οικονομολόγος, υπενθυμίζει το Νιου Γιόρκερ, δεν πτοήθηκε ούτε από το κραχ του ’29 και την ισχυρότατη δόνηση που συντάραξε την παγκόσμια οικονομία. Στην τελική εκδοχή του δοκιμίου του, που εκδόθηκε το 1931, καλούσε τους αναγνώστες του να κοιτάξουν πέρα από εκείνη την «προσωρινή φάση της κακής προσαρμογής». Ο παγκόσμιος πλούτος, τους διαβεβαίωνε, θα αυξανόταν τουλάχιστον επτά φορές.

Ο Κέινς ήταν τόσο βέβαιος ότι η κοινωνία της αφθονίας θα γινόταν μια ημέρα πραγματικότητα ώστε στράφηκε σε αυτό που θα ήταν κατά τη γνώμη του το βασικό πρόβλημα: πώς θα εκμεταλλευόταν ο άνθρωπος όλον αυτόν τον ελεύθερο χρόνο που θα είχε πλέον στη διάθεσή του; Οι πλούσιοι της εποχής δεν του άφηναν πολλά περιθώρια αισιοδοξίας. Οι περισσότεροι από αυτούς είχαν «αποτύχει παντελώς» να βρουν έναν ικανοποιητικό τρόπο για να περνούν την ώρα τους. Με άλλα λόγια, δεν ήταν τίποτε περισσότερο από αργόσχολοι που βυθίζονταν όλο και περισσότερο στην ανία. Η ζωή τους δεν είχε τίποτε το φαντασμαγορικό. Η εικόνα τους γέμιζε τον Κέινς με ανησυχία. Το πιθανότερο, σκεφτόταν, ήταν ότι η κοινωνία της αφθονίας θα βίωνε ένα είδος «γενικευμένης νευρικής κατάρρευσης».

Η πρόβλεψη αποδείχθηκε κατά το ήμισυ σωστή. Ο παγκόσμιος πλούτος πολλαπλασιάστηκε και από αυτήν την αύξηση ωφελήθηκαν οι περισσότεροι. Η ευημερία, ωστόσο, δεν μας χάρισε περισσότερο ελεύθερο χρόνο. Το τρίωρο παραμένει μια ουτοπία, ενώ φαίνεται απίθανο να γίνει πραγματικότητα μέσα στα επόμενα δεκατέσσερα χρόνια που απομένουν ώς το 2028. Πού έκανε λάθος ο Τζον Μέιναρντ Κέινς; Η τελευταία που επιχείρησε να το διαπιστώσει είναι η δημοσιογράφος της Ουάσιγκτον Ποστ Μπρίτζιντ Σαλτ, η οποία έγραψε και ένα βιβλίο για να διερευνήσει τα αίτια αυτής της βασανιστικής πίεσης χρόνου που βαρύνει τους ώμους των στρεσαρισμένων συμπατριωτών της.

Είμαστε λοιπόν καταδικασμένοι να επιλέξουμε ανάμεσα στη νεύρωση που γεννά η αδράνεια και τη νεύρωση που προκαλεί η υπερδραστηριότητα; Αρμόδιοι να απαντήσουν είναι ενδεχομένως οι ψυχολόγοι. Ο νομπελίστας οικονομολόγος Τζόζεφ Στίγκλιτς πάντως έδωσε μια ενδιαφέρουσα απάντηση. Ο άνθρωπος, έγραψε, έμαθε να καταναλώνει καταναλώνοντας. Για να μάθει επομένως να απολαμβάνει  τον ελεύθερο χρόνο του, δεν χρειάζεται παρά να του δοθεί αυτή δυνατότητα.