Αστάθεια γύρω από την Ευρώπη

Η Ουκρανία βρίσκεται σε κρίση, εκρηκτική αστάθεια, απειλείται με διαμελισμό, θύμα εξωτερικής στρατιωτικής επέμβασης. Η Τουρκία έχει περιέλθει σε κατάσταση πολιτικής αβεβαιότητας, έντονων εσωτερικών κλυδωνισμών με απρόβλεπτο το άμεσο μέλλον και την πορεία της. Η Βοσνία, με μια δαιδαλώδη εσωτερική πολιτική συγκρότηση (που προέκυψε από τις συμφωνίες του Ντέιτον – 1995), οδηγείται σε πλήρη πολιτική αποσάθρωση με κίνδυνο γενικότερης ανάφλεξης στα Βαλκάνια. Η Συρία εξακολουθεί να σπαράσσεται από την αιματηρή εμφύλια σύγκρουση, με τη διεθνή κοινότητα ανήμπορη είτε να παρέμβει είτε να προωθήσει μια πολιτική λύση. Η Λιβύη βρίσκεται ουσιαστικά στο χάος. Η Αίγυπτος έχει διαψεύσει μέχρι στιγμής όλες τις προσδοκίες για δημοκρατική εξέλιξη και σταθερότητα. Παραμένει στην αβεβαιότητα και την αστάθεια. Ολες αυτές οι ασταθείς συγκρουσιακές περιπτώσεις εντοπίζονται είτε στην εσώτερη ευρωπαϊκή περιφέρεια είτε στον άμεσο περίγυρο της Ευρώπης. Και όλες μαζί, από κοινού αλλά ιδιαίτερα η κρίση στην Ουκρανία, μαρτυρούν ότι η Ευρώπη – που φέτος καταγράφει στοχαστικά την εκατοστή επέτειο από την έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (1914) – καθίσταται εμφανώς μια πολύ περισσότερο επικίνδυνη και ασταθής περιοχή στην άμεση ή απώτερη περιφέρειά της. Και αυτό συμβαίνει σε μια περίοδο κατά την οποία βρίσκεται σε εσωστρέφεια, εσωτερική κρίση (οικονομική κρίση ευρωζώνης, κρίση νομιμοποίησης της Ευρωπαϊκής Ενωσης κ.λπ.) και με ελάχιστα έως ανύπαρκτα μέσα και μηχανισμούς για να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την επικινδυνότητα και την αστάθεια.

Η αστάθεια όμως στην ευρωπαϊκή περιφέρεια επιβεβαιώνει ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση απέτυχε τουλάχιστον σε ορισμένους  βασικούς  στόχους που είχε θέσει εδώ και μερικά χρόνια όπως ο στόχος για τη σταθεροποίηση της περιφέρειάς της (Ανατολική Ευρώπη, Μεσόγειος) μέσα σε ένα δημοκρατικό πλαίσιο με την προώθηση πολιτικών (όπως αυτές για την ανατολική εταιρική σχέση, την πολιτική γειτονίας κ.ά.).  Η  Ενωση απέτυχε επίσης στις σχέσεις της με τη Ρωσία, όπως γενικότερα απέτυχε συνολικά και η Δύση στους στόχους που είχαν  θέσει μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης: δηλαδή να ενσωματώσουν τη Ρωσία στο παγκόσμιο σύστημα ως δύναμη συνεργασίας και σταθερότητας (μέλος της Ομάδας των 8, του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου, της Ομάδας των 20 κ.ο.κ.) με δημοκρατική λίγο – πολύ εσωτερική συγκρότηση, σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και οικονομία της αγοράς. Οι πολιτικές που ακολούθησαν υπήρξαν εσφαλμένες. Η Ρωσία εμφανίζεται αυτή τη στιγμή πολύ περισσότερο διεκδικητικά εθνικιστική στην εξωτερική συμπεριφορά της, λιγότερο συνεργάσιμη με τη Δύση (στο πλαίσιο π.χ. του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ ή σε άλλα fora) για τη διαχείριση παγκόσμιων διενέξεων (Συρία, Λιβύη κ.α.), έτοιμη να χρησιμοποιήσει τη στρατιωτική ισχύ της για να προωθήσει την παρουσία της στον περίγυρό της (στο near abroad όπως λέγει), όπως δείχνουν οι περιπτώσεις της Γεωργίας (2008) και της Ουκρανίας σήμερα. Ταυτόχρονα επιχειρεί την εγκαθίδρυση σφαιρών επιρροής ή σχημάτων ρωσικής κυριαρχίας (Ευρωασιατική Τελωνειακή Ενωση κ.λπ.) αποβλέποντας ουσιαστικά στην ανασύσταση της Σοβιετικής Ενωσης κάτω από άλλη ονομασία και άλλο σχηματισμό. Στην εσωτερική της δε πολιτική συγκρότηση, κάθε άλλο παρά θα μπορούσε να θεωρηθεί υπόδειγμα δημοκρατικής οργάνωσης, κράτους δικαίου, με σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων ή ό,τι τέλος πάντων κινείται με σταθερά βήματα προς την κατεύθυνση αυτή. Μάλλον το αντίθετο. Ολα αυτά θέτουν την ΕΕ (αλλά και τη Δύση γενικότερα) μπροστά σε ορισμένες τεράστιες προκλήσεις. Θα πρέπει να διαχειρισθεί την αστάθεια γρήγορα και αποτελεσματικά, διαμορφώνοντας νέα μέσα και μηχανισμούς, επανεξετάζοντας ταυτόχρονα τις σχέσεις και την πολιτική της με τις χώρες της περιφέρειάς της. Παράλληλα θα πρέπει να αντιμετωπίσει την «πρόκληση Ρωσία» μέσα από ευρηματικές προσεγγίσεις. Η επιστροφή σε συγκρουσιακή ένταση δεν εξυπηρετεί μακροχρονίως κανέναν.

Δεν μπορεί να διαφεύγει ότι η Ελλάδα «γειτνιάζει» ποικιλοτρόπως, γεωγραφικά, πολιτιστικά, γεωπολιτικά, ενεργειακά με όλο αυτό το τόξο  της εκρηκτικής αστάθειας, αν μη τι άλλο γιατί βρίσκεται γεωγραφικά στην ευρωπαϊκή περιφέρεια. Αλλά ως θεσμικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης είναι ενσωματωμένη στη «ζώνη της σταθερότητας, της δημοκρατίας και της ασφάλειας». Και αυτό είναι εξόχως σημαντικό.  Ετσι αναδεικνύεται ο ρόλος της Ενωσης για τη χώρα όχι μόνο ως οικονομικού συντελεστή αλλά κυρίως ως παράγοντος για τη διασφάλιση της σταθερότητας. Ακόμη και παρά τα προβλήματα, η χώρα εμφανίζεται, ως μέλος της ΕΕ, να έχει ευκαιρίες και δυνατότητες να αναλάβει «σταθεροποιητικές πρωτοβουλίες» στην ευρύτερη περιοχή  (ιδιαίτερα τώρα που ασκεί την προεδρία του Συμβουλίου). Καλό είναι όλα αυτά να τα έχουμε υπόψη καθώς πλησιάζουν οι ευρωεκλογές…

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης, καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής, διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Αθηνών