[Επιφυλλίδα] Η ηθική του άκαπνου

Το περιστατικό που θα αναφέρουμε θα μπορούσε να έχει εξελιχθεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο σε εκατοντάδες χώρους. Με αποτέλεσμα να χάνει την ιδιαίτερή του σημασία ή μάλλον, ακριβώς γι’ αυτό, η σημασία του να γίνεται ενδεικτική μιας πολύ συγκεκριμένης νοοτροπίας. Δεν λέμε «στάση ζωής», γιατί η στάση ζωής προϋποθέτει σκέψη, εσωτερική οργάνωση προσωπική και, προπαντός, όχι νεύρα και θυμούς. Αντίθετα, «νοοτροπία» σημαίνει – όσο και να δεν το αντιλαμβάνεται κανείς – ότι έχεις μεταβληθεί σε μέλος φανατισμένο μιας συνομοταξίας, ενώ φαντάζεσαι ότι εκφράζεις την προσωπικότητά σου.
Σε ένα μάλλον συνοικιακό ταβερνάκι, που το σύνολο των πελατών του κάπνιζε αρειμανίως χωρίς κανείς να διαμαρτύρεται, όπως θα όφειλαν να το πράξουν όσοι ενοχλούνταν και όχι μόνο γιατί δεν καπνίζανε οι ίδιοι, ο νεαρός άνδρας μιας άκαπνης εξαμελούς συντροφιάς άναψε τσιγάρο.

ΠΟΙΟΣ ΕΙΔΕ ΤΟΝ ΘΕΟ και δεν τον φοβήθηκε! Ο ένας από τους δύο ηλικιωμένους άνδρες της ίδιας συντροφιάς υψώνει μια κακόηχα επιθετική φωνή, λέγοντας στον άνθρωπο που τόλμησε να ανάψει το τσιγάρο και που έσπευσε έντρομος να το σβήσει ότι «έπρεπε να μας ζητήσεις την άδεια για να καπνίσεις. Αλλά δεν θα συνέλθουμε ποτέ, δεν θα μάθουμε ποτέ να πειθαρχούμε, δεν θα γίνουμε ποτέ κράτος. Γι’ αυτό έχουμε τα χάλια που έχουμε». Ηταν τόσος ο αιφνιδιασμός των υπόλοιπων πέντε μελών της συντροφιάς, που, προκειμένου να αποφευχθεί μια σοβαρή σύγκρουση, σιώπησαν εντελώς. Δύσκολα θα αναγνώριζες στα πρόσωπά τους την έκδηλη, ωστόσο, απορία για το πώς ήταν δυνατόν αυτοί οι πέντε να φταίνε για το καθολικό κοινωνικό «χάλι» που σαφέστατα υπαινισσόταν ο επιτιθέμενος. Και που η όψη του έδειχνε έναν άνθρωπο κανονικό, ευγενή.
Το να αναρωτηθεί κανείς πού βρίσκει ένας άνθρωπος τη δύναμη να προσβάλλει έναν μάλλον διστακτικό, προκειμένου να ενοχλήσει τους άλλους, συνάνθρωπό του – και μάλιστα με τόσο οξύ τρόπο – είναι εντελώς μάταιο, γιατί είναι κάτι που γίνεται τόσο συχνά μέσα στον κόσμο όσο συχνά γίνεται το άναμμα ενός τσιγάρου. Θα ήταν πολύ πιο σίγουρος κανείς για την πραγματική ενόχληση του ηλικιωμένου αν έλεγε στον ομοτράπεζό του και μάλιστα με σιγανή φωνή: «Με συγχωρείς, φίλε μου, αν θέλεις σβήσε το τσιγάρο γιατί μαζί με μένα μπορεί να ενοχλεί και τους άλλους, αλλά διστάζουν να σου το πούνε».
Αυτό το άμεσο κεραυνοβόλο λογύδριο και μάθημα ότι «δεν θα συνέλθουμε ποτέ», που μπορεί να έκρυβε μια αλήθεια, γινόταν η αιτία τής μομφής χάρη στον τρόπο με τον οποίο διατυπωνόταν. Κάτι χειρότερο: έφερνε τον άνθρωπο που εκφραζόταν με τον τρόπο αυτόν – χωρίς καν του ίδιου να του περνάει από το μυαλό – να γίνεται απολογητής μιας εξουσιαστικής ηθικής, αφού την απαγόρευση του τσιγάρου (δεν συζητάμε την αναμφισβήτητη ορθότητά της) είναι το κράτος που την επιβάλλει.

ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΡΗΞΗ ΤΟΥ ήταν σαν να έδινε εξετάσεις υπακοής στο κράτος, γιατί αν ήταν ο εαυτός του που είχε θυμώσει, θα παρέμενε μέσα στα όρια μιας έκφρασης που δεν προσβάλλει. Οταν όμως εμπιστεύεσαι την ηθική του κράτους, δικαιούται να σε ρωτήσει κανείς πώς διαμαρτύρεσαι έμπρακτα και όχι πια με τις κουβέντες – όπως έμπρακτο χαρακτήρα είχε η προσβολή του άλλου – , πώς διαμαρτύρεσαι δηλαδή όταν η κρατική ηθική προσβάλλει εσένα, τον απολογητή της.
Παρατηρήστε γύρω σας για να δείτε πόσο συχνά αισθανόμαστε ότι υπερασπιζόμαστε μια προσωπική αξία, ενώ στην πραγματικότητα δεν κάνουμε τίποτε άλλο παρά να συγκατανεύουμε στην κρατική βία!