[Τρίτη άποψη] Ενας καλύτερος κόσμος;

Πέντε χρόνια από την πτώση της Lehman Brothers (σαν χθες, 15 Σεπτεμβρίου 2008 ανακοινώθηκε η χρεοκοπία της), πέντε χρόνια κρίσης, πέντε χρόνια αλλαγών: πού βρίσκεται ο κόσμος της οικονομίας σήμερα, ύστερα από τόσες ταλαιπωρίες και τόσες προσπάθειες; Αν έπρεπε να απαντήσω με πέντε λέξεις (ευτυχώς δικαιούμαι πεντακόσιες τόσες) θα έλεγα: περισσότερη ρύθμιση, όχι αρκετή ασφάλεια.

Η αντίληψη ότι πολλά χρειάζονται να γίνουν – άμεση για τους κοινούς θνητούς, ιδίως Ελληνες, Ιρλανδούς, Πορτογάλους και αρκετούς άλλους – επισημοποιήθηκε στο G20 με την ατζέντα της «παγκόσμιας οικονομικής μεταρρύθμισης», που προέβλεπε ευρείες αλλαγές, δομικής και τεχνικής φύσεως.

Και πράγματι, σε ρυθμιστικό επίπεδο, ιδίως στην Ευρώπη, έγινε πληθώρα κινήσεων: δημιουργήθηκαν τρεις πανευρωπαϊκές εποπτικές Αρχές (η EBA για τις τράπεζες, η ESMA για τις κεφαλαιαγορές, η EIOPA για τα ασφαλιστικά ταμεία), ψηφίστηκαν και τέθηκαν σε εφαρμογή μια σειρά από σημαντικές οδηγίες και κανονισμούς – συχνά για θέματα αρρύθμιστα ή πολύ χαλαρά ρυθμισμένα (εκκαθάριση και διακανονισμός συναλλαγών, οίκοι πιστοληπτικής αξιολόγησης, ανοιχτές πωλήσεις, εναλλακτικά σχήματα χρηματοδότησης, «σκιώδες τραπεζικό σύστημα», δηλαδή παροχή κατ’ ουσίαν τραπεζικών υπηρεσιών από μη τράπεζες) – ενώ έγιναν σημαντικά βήματα και στο θεσμικό μακρο-επίπεδο (αυστηροποίηση των κανόνων για τα κεφάλαια, τη ρευστότητα, την οργάνωση και τη «διάσωση» των τραπεζών, συζήτηση και θέση σε ισχύ των πρώτων κανόνων για τη λεγόμενη «τραπεζική ένωση» και για τον διαχωρισμό των καθαρά τραπεζικών από τις επενδυτικές – κερδοσκοπικές δραστηριότητες).

Κι όμως, το σκάφος της παγκόσμιας οικονομίας συνεχίζει να κλυδωνίζεται επικίνδυνα. Για τρεις κύριους, κατά τη γνώμη μου, λόγους.

Ο πρώτος συνδέεται με την ίδια την έννοια και τα όρια των ρυθμιστικών παρεμβάσεων. Ο,τι συμβαίνει με ένα γυάλινο σκεύος που σπάει ισχύει και για την παγκόσμια οικονομία που ξέφυγε από την κοίτη της: όσο αποφασισμένος και επιδέξιος και να είναι ο τεχνίτης που θα ασχοληθεί μαζί της, είναι σχεδόν αδύνατο να επανέλθει σε ισορροπία μόνο με θεσμικές κινήσεις, χωρίς αλλαγή συνηθειών και νοοτροπίας, που απαιτούν όμως αρκετό χρόνο και ισχυρή πολιτική βούληση.

Ο δεύτερος λόγος έχει σχέση με την αντίσταση, έμμεση ή άμεση, των λεγόμενων αγορών: πίεση μέσω λόμπι για λείανση, καθυστέρηση ή εξουδετέρωση μεταρρυθμίσεων, διαφορετικές αντιλήψεις εθνικών οικονομικών συστημάτων (περίπτωση τραπεζικής ένωσης και φόρου χρηματοπιστωτικών συναλλαγών), διαρκής ανακάλυψη νέων τρόπων για την επίτευξη κερδών ή την παράκαμψη κανόνων (κατακόρυφη αύξηση σκανδάλων και οικονομικών ατασθαλιών).

Τέλος, κερασάκι στην τούρτα των δυσκολιών, η διαφορά κουλτούρας, αντιλήψεων και συμφερόντων ανάμεσα στις αναπτυγμένες και τις αναπτυσσόμενες οικονομίες, αλλά και ανάμεσα στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν τον δικό τους ρυθμό, κάνουν τις δικές τους μεταρρυθμίσεις (νόμος Ντοντ – Φρανκ) και συχνά φρενάρουν τις προσπάθειες κοινών ρυθμίσεων (στα κρίσιμα πεδία των εμπορικών συναλλαγών, των παράγωγων προϊόντων και των ανταλλαγών πληροφοριών μεταξύ των ρυθμιστικών Αρχών).

Πολύ κακό για το τίποτα, λοιπόν, στην παγκόσμια οικονομία; Οχι ακριβώς. Η συνειδητοποίηση είναι το πρώτο κρίσιμο βήμα για την εξυγίανση και η βιασύνη εχθρός και όχι σύμμαχός της.

Η πίεση έχει ήδη αλλάξει το τοπίο – όχι βέβαια το σύστημα. Αλλά και το ίδιο το σύστημα μόνο από μέσα μπορεί να ισορροπήσει: με συνέχιση των αλλαγών, σμίκρυνση και εξυγίανση των τραπεζών, μεγαλύτερη διαφάνεια των συναλλαγών, επιμονή των ρυθμιστικών Αρχών στο έργο τους.

Και σταδιακή επέκταση μιας άλλης αντίληψης, που θα ξανασυνδέσει την παγκόσμια οικονομία με τον πολίτη της εποχής της Lehman αλλά και του Μαντέλα.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς