[Τρίτη άποψη] Η οδός Σταδίου

Είναι ο δρόμος που οδηγούσε στο Παναθηναϊκό Στάδιο, το λεγόμενο Καλλιμάρμαρο· στον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα υπήρξε ο επισημότερος δρόμος της Αθήνας, από τότε που η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους. Σημάδι για τα μισά του δρόμου, η Πλατεία Κλαυθμώνος, όπου μαζεύονταν και έκλαιγαν, λέει, οι απολυόμενοι δημόσιοι υπάλληλοι· η μία εκδοχή είναι αυτή, η άλλη ότι έκλαιγαν εκεί οι αποτυγχάνοντες υποψήφιοι βουλευτές. Εκεί, πολύ κοντά στην οδό Σταδίου, το αρχοντικό Βούρου (σημερινό μουσείο της πόλεως των Αθηνών) έγινε το πρώτο βασιλικό ανάκτορο, αφού εκεί πρωτοκατοίκησε ο Οθων όταν μετακόμισε στην Αθήνα.

Στην οδό Σταδίου κατασκευάστηκε και η πρώτη Βουλή (σήμερα: Παλαιά Βουλή) με το άγαλμα του Κολοκοτρώνη και το γνωστό ερώτημα πού δείχνει ο Κολοκοτρώνης· και τη διπλή πάλι απάντηση, άλλος να λέει ότι δείχνει την απέναντι εφορία και άλλος ότι δείχνει το σπίτι του Σπυρομήλιου (δεν απομένει παρά η στοά Σπυρομήλιου στο Μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού). Αυτή ήταν και η δεύτερη κατοικία του Οθωνα ώσπου να γίνει η σημερινή Βουλή ως ανάκτορο του Οθωνα· εκεί τον βρήκε η επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου του 1843.

Η οδός Σταδίου γρήγορα γέμισε με υπουργεία και άλλα επίσημα κρατικά κτίρια, ενώ η Πλατεία Κλαυθμώνος έγινε ο κατεξοχήν τόπος των προεκλογικών πολιτικών ομιλιών και εκδηλώσεων. Θυμάμαι ο ίδιος και τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και τον Γεώργιο Παπανδρέου να ομιλούν από μπαλκόνι του μεγάρου Σταδίου και Κοραή (σήμερα: Ζάρα).

Η οδός Σταδίου έχει γνωρίσει κι άλλες φάσεις, ένδοξες. Τέτοιες και αλλιώτικες· τι Λουμίδης με τη μισή διανόηση να παίρνει εκεί τον καφέ της και να απαντάει σε όλα τα ερωτήματα της επικαιρότητας· τι Γιάκοβλεφ απέναντι με ονομαστά είδη γλυκών. Πιο κοντά στο Σύνταγμα, ο Απότσος, το ονομαστότατο μεζεδάδικο-ουζερί με τις πιο χαρακτηριστικές αφίσες όλων των εποχών, ελληνικές και ξένες – αρχικά στη Σταδίου 5, τα τελευταία χρόνια στην Πανεπιστημίου. Και βιβλία, Κάουφμαν, Σιδέρης, Στοά του Βιβλίου αργότερα. Στον ίδιο χώρο ο Κάρολος Κουν να παράγει μαθητές, παραστάσεις, γνώση, τέχνη, πανδαισία.

Ο πιο σημαντικός δρόμος της Αθήνας, ο από όλες τις απόψεις ένας πλήρης δρόμος και με ένα σωρό ωραιότατα και μεγάλα νεοκλασικά, χάρη στις τράπεζες κυρίως, με το μεγάλο ξενοδοχείο-εστιατόριο στη μέση (Εσπερία) – δεν υπάρχει πια· η οδός Σταδίου απέθανε. Ο πιο εμπορικός, ο πιο πολυσύχναστος – παλιότερα ο πιο επίσημος, το είπαμε – δρόμος της Αθήνας είναι νεκρός· πήγε να βρει τους νεκρούς του· τους τρεις της Μαρφίν, τον Σωτήρη Πέτρουλα παλιότερα – ήμουν εκεί, στο ίδιο πεζοδρόμιο, λίγα μέτρα μακρύτερα· «άλλοι», λέει, τον σκότωσαν αυτόν, «σκοτώσαν οι φασίστες το γελαστό παιδί». Οι «άλλοι»! Ηταν πράγματι «άλλοι»; Ακόμη πιο παλιά ο Χρήστος Λαδάς.

Και τώρα τι; πάει κι ο Στρογγυλός το φετινό καλοκαίρι. Τώρα, μου λέει ένας, έμεινε ως δρόμος των διαδηλώσεων. Ναι, απάντησα, και των «κουκουλοφόρων» – αυτοί δεν είναι «άλλοι» που δεν είναι «άλλοι»; Μπα, είπα, ούτε αυτό θα γίνει· αυτοί οι «άλλοι», οι κάθε φορά και σε κάθε εποχή «άλλοι», θέλουν να καταστρέφουν, να σκοτώνουν – με τη Σταδίου τελείωσαν, αλλού θα πάνε. Αυτός ο θάνατος είχε «προαναγγελθεί»· τον προανήγγειλαν οι πρόσφατες φωτιές, η καταστροφή του νεοκλασικού με τους δύο κινηματογράφους και τον παλιό Βασιλόπουλο!

Η οδός Σταδίου είναι το χαρακτηριστικό δείγμα· όλο το κέντρο της Αθήνας είναι νεκρό. Συμβολίζει αυτό που είναι οι πραγματικότητες και αυτό που έρχεται· τη νεκρή κοινωνία, την εξουθενωμένη που έρχεται – τους άδειους στην ψυχή ανθρώπους που θα κινούνται γιατί αλλιώς δεν θα έχουν τα 600 ευρώ τον μήνα. Τον κινηματογράφο; τι να τον κάνεις; Ισως χρειάζεται για τους φοροφυγάδες, τα νέα λαμόγια. Μαζί με τον υδραυλικό. «Θέλετε απόδειξη;» γιατί να πληρώσεις – γιατί αυτός θα τα «φάει» άλλα 23%; Οχι δεν θέλω απόδειξη. Αφού είναι έτσι, το εικοσάρι, θα το φάω εγώ! Μορφή ανθρωποφαγίας είναι αυτό.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών