λήμματα

Αυτοχειρία. Συμπληρώνονται ενενήντα εννέα χρόνια από την έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Του χρόνου, με το καλό, ένας αιώνας. Το 1914, σύμφωνα με τον Τόμας Μαν, «η Ευρώπη αυτοκτόνησε». Στις μέρες μας υπάρχουν ενδείξεις, λένε κάποιοι, ότι ετοιμάζεται να το ξανακάνει. Υπερβολές; Μπορεί. Πάντως, αν συμβεί αυτό, η Γηραιά Ηπειρος θα αποδειχτεί ο πρώτος δισαυτόχειρ της Ιστορίας. Αν μάλιστα προσμετρηθεί στον λογαριασμό του ευρωπαϊκού Εμφυλίου και το δεύτερο παγκόσμιο μακελειό, τότε μπορούμε να μιλάμε για τρισαυτόχειρα. Ετσι όμως, θα πει κάποιος, ανοίγει η όρεξη και η αναδρομή στο εμφυλιοπολεμικό παρελθόν της Ευρώπης μπορεί να μην έχει τέλος. Θα φτάσουμε στον Τριακονταετή Πόλεμο και στη Συνθήκη της Βεστφαλίας κι ακόμη πιο πίσω. Ο πειρασμός, λοιπόν, είναι μεγάλος να σκεφτεί κανείς ότι η έννοια Ευρώπη ισοδυναμεί τελικά με έναν παρατεταμένο θερμό ή ψυχρό Εμφύλιο και με επαναλαμβανόμενες αυτοκτονίες.

Εθνικό. Ορισμένοι εντοπίζουν σε αυτό το μεγαλείο και την αθλιότητα της Ευρώπης. Υποστηρίζουν, αντίστοιχα, ότι ο δρόμος του μέλλοντος περνά από την αναδίπλωση στο εθνικό στοιχείο ή από την υπέρβασή του. Το κομφούζιο του παρόντος ενθαρρύνει και τις δύο τάσεις σαν λυτρωτικές χειρονομίες απέναντι στην τρέχουσα ασφυκτική αμηχανία. Οι θιασώτες της πρώτης αντίληψης υποστηρίζουν, π.χ., ότι η Ελλάδα, για να στηθεί και πάλι στα πόδια της, χρειάζεται να ξαναβρεί έναν καλύτερο Κολοκοτρώνη, Καραϊσκάκη, Μπότσαρη, κ.λπ., έναν λιγότερο  αγγλόφιλο Μαυροκορδάτο, έναν λιγότερο γαλλόφιλο Κωλέττη και τελικά έναν νέο Ιωάννη Καποδίστρια (που δεν θα τον ξαναδολοφονήσει). Η νοσταλγία εμπεριέχει πάντα τη φαντασιακή διόρθωση του παρελθόντος. Από την όχθη του παρόντος βλέπει το μέλλον σαν μεταμελημένο παρελθόν και, υπό την έννοια αυτή, ξορκίζει τον κίνδυνο (βλ. παρακάτω) που ενυπάρχει στον πυρήνα κάθε μέλλοντος.

Κίνδυνος. Είναι για τους οπαδούς της αναδίπλωσης στο εθνικό η υπέρβασή του, που η άλλη άποψη ευαγγελίζεται. Παίρνει το σχήμα της υπερεθνικής ή μεταεθνικής ομοσπονδίας,  ταυτίζεται με τα σκιάχτρα της αυτοκρατορίας και, αντίστοιχα, της αποικίας. Εχει ενδιαφέρον ότι στη γραμμή άμυνας του εθνικού συναντάς πρώην εκπροσώπους του αριστερού διεθνισμού, στους οποίους ένας συντηρητικός πολιτικός, όπως ο Καρλ Λάμερς, θυμίζει ότι ο Μαρξ προέβλεπε τον μαρασμό των κρατών-εθνών από το 1845, και ότι η σχετική διαδικασία ξεκίνησε έναν αιώνα μετά, το 1945, με το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ισως, όμως, θα ήταν σωστότερο να δει κανείς, σε μεγάλο βαθμό, την υπεράσπιση του εθνικού όχι ως αναβίωση της εθνικιστικής παραφροσύνης αλλά ως απολύτως θεμιτή έκφραση αγωνίας για τις τύχες δύο πυλώνων του συλλογικού μας ψυχισμού: του πολιτικού και της δημοκρατίας. Επ’ αυτού η εμπειρία του πειραματόζωου που λέγεται Ελλάδα, του πρώτου δυτικού κράτους που ουσιαστικά διαλύθηκε υπό συνθήκες ειρήνης, μας προσφέρει πολλά μαθήματα. Η πικρή τους γεύση δεν αντισταθμίζεται από την κυνική διαπίστωση ορισμένων ότι δεν επρόκειτο για δυτικό αλλά για δυτικοφανές κράτος, στην πραγματικότητα, δηλαδή, για έναν λαθρεπιβάτη της Ιστορίας.

Προορισμός. Για τον Οδυσσέα του Ομήρου ήταν η Ιθάκη. Εκείνος, ο πρωτότυπος Οδυσσέας δηλαδή, το ήξερε. Σ’ εμάς, όμως, τα αντίγραφά του, τους υπηκόους του «ευρωπαϊκού μηδενισμού», σ’ εμάς, στους οποίους άλλωστε και απευθύνεται, ο Καβάφης αισθάνεται την ανάγκη να το υπενθυμίσει: «Το φθάσιμον εκεί είν’ ο προορισμός σου». Το κάνει προφανώς γιατί διαισθάνεται ότι για μας ο προορισμός έχει ξεχαστεί και ότι η λησμονιά του προορισμού σημαίνει επί της ουσίας ακύρωση της έννοιας του ταξιδιού. Τι μένει; Μια κίνηση επί τόπου, ένας μοριακός στροβιλισμός και η φενάκη της επικοινωνίας.

Τελάλης. Ευτυχώς που τα μέλη του οίκου των Ουίνδσορ είναι καρπερά κι έτσι είχαμε την ευκαιρία να θυμηθούμε την ύπαρξη αυτής της αρχετυπικής μορφής που γέννησε πολλές παραλλαγές στο διάβα του χρόνου, καμία όμως δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της σε λάμψη και σε μέγεθος. Ετσι, η γέννηση του τρίτου στη σειρά διαδοχής μέλους του βασιλικού οίκου έδωσε στον γενάρχη του τελαλικού οίκου το δικαίωμα να βροντοφωνάξει στ’ αυτιά των επιγόνων του (δημοσιογράφων, τηλεπαρουσιαστών κ.λπ.) και του φιλοθεάμονος κοινού την ιστορική φράση: «Είναι αγόρι!». Το σχόλιό μας είναι: Και κορίτσι να ήταν, εσύ να είσαι καλά, άρχοντα της αρχαίας τέχνης που λέγεται Ενημέρωση!