λήμματα

άκρα. Από την αθωότητα της πελατειακής ευδαιμονίας στην καθολική δυσπιστία της μνημονιακής πανωλεθρίας. Από την απόλυτη ανεμελιά στην εξίσου απόλυτη καχυποψία. Πώς να παρακολουθήσεις την κίνηση του λεγομένου κοινού αισθήματος; Πρώτα κανείς δεν ήξερε τίποτα για τον φόνο, σήμερα όλοι μιλούν μόνο για φόνους. Δράστες, βεβαίως, παραμένουν πάντα οι άλλοι. Η ανευθυνότητα του ομιλούντος είναι δεδομένη. Τον ομιλούντα πάντα «ο όφις τον ηπάτησε».

άνθρωποι. Είναι πολλοί που αγωνίστηκαν μια ολόκληρη ζωή για να μπορούν να λένε σήμερα, π.χ., «ο ήλιος ανατέλλει από την Ανατολή» κι εσύ να είσαι έτοιμος να τους απαντήσεις: «Δεν ισχύει!». Αυτό είναι το πρόβλημα της ανθρώπινης κοινότητας, της συνύπαρξης των ανθρώπων στον βαθμό που η συνύπαρξη αυτή διέρχεται από τη γλώσσα.  

αξιοπρέπεια. Ορος που επέχει θέση αντιβιοτικού ευρέος φάσματος. Καλύπτει μια μεγάλη γκάμα περιπτώσεων διασάλευσης της ταυτότητάς σου. Π.χ., σου προτείνουν να γίνεις υπουργός, πράγμα που, ως αξιοπρεπής άνθρωπος, το θεωρείς βεβαίως αυτονόητο. Δεν αποδέχεσαι την πρόταση για δικούς σου λόγους. Σωπαίνεις και πας παρακάτω. Αμ, δε! Η αξιοπρέπειά σου δεν σ’ αφήνει να μη συντάξεις μια έκθεση ιδεών, επικαλούμενος την αξιοπρέπειά σου, για να δικαιολογήσεις την άρνησή σου. Είσαι τόσο αξιοπρεπής που δεν μπορείς να υποθέσεις ότι η άρνησή σου δεν αφορά κανέναν άλλον πλην του εαυτού σου. Από τη συνεχή κατανάλωση του αντιβιοτικού έχει επέλθει εθισμός, είναι προφανές. Αυτή η αυτοαναφορικότητα της αξιοπρέπειας κυριολεκτικά σκοτώνει. Τι είδους άνθρωπος είναι αυτός που περιφέρεται δείχνοντας τον εαυτό του και λέγοντας υπερηφάνως: «Δέστε τι αξιοπρεπής που είμαι!»; Υπάρχει, όμως, και μια άλλη αξιοπρέπεια που δεν σχετίζεται με την άρνησή σου να αναλάβεις αξιώματα που είσαι βέβαιος ότι δικαιούσαι. Είναι, λόγου χάρη, η βουβαμάρα που σε πιάνει όταν μαθαίνεις ότι έβαλε λουκέτο η επιχείρηση στην οποία πέρασες τριάντα χρόνια από τη ζωή σου κι ότι από αύριο θα βρεθείς στον δρόμο. Η αξιοπρέπεια, αν υπάρχει σ’ αυτόν τον άδικο και μάταιο κόσμο, αντιστοιχεί πάντα σε μια μεγάλη βουβαμάρα, σε μια ανέκφραστη σιωπή. Η πληγή, όσο πιο βαθιά είναι, τόσο λιγότερο καταδέχεται τις λέξεις. Ολα τα άλλα ανήκουν στον κόσμο του ψώνιου.

Μπενβενίστε (Εμίλ). Μέγας γλωσσολόγος. Εκανε την παρατήρηση ότι, στη μεν ελληνική γλώσσα, το συγκεκριμένο ουσιαστικό «πολίτης» είναι παράγωγο του αφηρημένου ουσιαστικού «πόλις», ενώ στα λατινικά, αντίθετα, στην περίπτωση των αντίστοιχων εννοιών, το συγκεκριμένο (civis) προηγείται του αφηρημένου (civitas). Το ίδιο ισχύει και για την κοινωνία: ο «κοινωνός» ή «εταίρος» (socius) προηγείται της «κοινωνίας» ή «εταιρείας» (societas). Μέσα από το πρίσμα αυτό, υπαινίσσεται ο Μπενβενίστε, όλη η πολιτική ιστορία της Δύσης φωτίζεται με ένα άλλο φως. Πόσω μάλλον, καθώς επισημαίνει, που ενώ στο γλωσσικό επίπεδο έχει επικρατήσει καθολικά το ελληνικό παράδειγμα, στο αντίστοιχο εννοιολογικό έχει κατισχύσει το λατινικό. Κοντολογίς, νομίζουμε ότι είμαστε πολιτικές οντότητες-συλλογικότητες ενώ ουσιαστικά ανήκουμε σε κοινωνίες, δηλαδή σε εταιρείες ή συνεταιρισμούς.

παραφροσύνη. Εννοια που γνωρίζει διαβαθμίσεις. Πάντως οι μετοχές της γενικώς έχουν ανεβεί κατακόρυφα στην Ελλάδα την τελευταία τριετία. Πρώτον, λόγω της θλίψης, που είναι απότοκη της καταστροφής. Ισχύει, δηλαδή, το γνωστό «το γαρ πολύ της θλίψεως…». Δεύτερον, λόγω της αλλαγής του χρονικού καθεστώτος στο οποίο ζούμε – κι αυτό δεν αφορά μόνο τη χώρα μας. Ο «πραγματικός χρόνος» του Διαδικτύου και των συναφών μέσων κοινωνικής δικτύωσης καθώς και η φενάκη της άμεσης επικοινωνίας είναι ένα «τεκμήριο πολιτισμού» που, όπως κάθε όμοιό του, συνιστά από την ανάποδη «τεκμήριο βαρβαρότητας», σύμφωνα με τη θρυλική ρήση του Βάλτερ Μπένγιαμιν. Πού συνοψίζεται το αρνητικό του απόλυτα θετικού; Στον θάνατο του στοχαστικού λόγου. Οταν κάτι επείγεται τόσο πολύ να κοινολογηθεί και να γίνει αντικείμενο συμμερισμού ως άποψη, γνώμη ή αντίδραση σε κάτι άλλο που έχει λεχθεί ή συμβεί, πολύ απλά δεν προλαβαίνει να σχηματιστεί. Του απαγορεύεται ο χρόνος επωάσεως. Αποτέλεσμα: δημιουργείται ένα περιβάλλον όπου κυκλοφορούν ανεμπόδιστα πλήθος προϊόντα πρόωρων νοητικών τοκετών, εφταμηνίτικες γνώμες και τετραμηνίτικα σχόλια. Αυτό ανατροφοδοτεί τη σχετική διάθεση στο διηνεκές, αφού το επικοινωνιακό παιχνίδι έχει αναχθεί σε αυτοσκοπό. Ο κόσμος των διανοητικών εκτρώσεων και εκτρωμάτων συνιστά την άλλη όψη του θριάμβου της επικοινωνιακής ιδεολογίας και στοιχειοθετεί μια βαθμίδα ήπιας παραφροσύνης, όπως λέγαμε πριν από λίγα χρόνια «ήπιας προσαρμογής» προκειμένου για την ελληνική οικονομία.