[Τρίτη άποψη] Γιατί έπεσαν έξω οι προβλέψεις;

Ενώ στην Ελλάδα το «θέμα ΕΡΤ» κυριαρχεί, στην Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) καταγράφεται σημαντική πρόοδος τις τελευταίες εβδομάδες στη διαδικασία εμβάθυνσης της ενοποίησης – προώθηση τραπεζικής ένωσης κ.λπ. Διαψεύδονται έτσι οι σταθερά επαναλαμβανόμενες προβλέψεις για επικείμενη αποσύνθεση της ευρωζώνης. Οπως μιας μεγάλης ομάδας οικονομολόγων, ανάμεσά τους και ορισμένα ηχηρά ονόματα – Κρούγκμαν, Μπόιτερ, Ρουμπινί κ.ά. -, και ορισμένα του ελληνικού χώρου που προέβλεπαν σταθερά όχι απλώς την έξοδο της Ελλάδας αλλά την πλήρη διάλυση της ευρωζώνης. Και προέβλεπαν ότι αυτό θα συμβεί μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Εάν είχαν επαληθευθεί όλες αυτές οι «προβλέψεις» τώρα ούτε ευρώ θα είχαμε ούτε ενδεχομένως και την ίδια την ΕΕ. Αλλά, ευτυχώς, οι «προβλέψεις» απέτυχαν τόσο για την Ελλάδα όσο και γενικότερα για το ευρώ – αν και ορισμένοι εκ των αποτυχόντων οικονομολόγων εξακολουθούν να προβλέπουν την επερχόμενη διάλυση. Γιατί όμως τόσο καταξιωμένα ονόματα έχουν αποτύχει τόσο παταγωδώς στις προβλέψεις τους; Γιατί δηλαδή, το ευρώ δεν διαλύθηκε και δεν θα διαλυθεί – παρά μόνο εάν συμβεί κάποιο ιδιαίτερα χοντρό λάθος;

Νομίζω ότι η απάντηση στο ερώτημα είναι απλή, αν και δύσκολο να κατανοηθεί από οικονομολόγους, ιδιαίτερα του αγγλοσαξονικού χώρου: το ευρώ είναι πρωτίστως ένα «πολιτικό σχέδιο» και δευτερευόντως ένα «οικονομικό εγχείρημα», αν και με υψηλή οικονομική βαρύτητα, συνέπειες και δυναμική. Η αδυναμία κατανόησης από πλευράς οικονομολόγων της πολιτικής διάστασης και πολιτικής τελεολογίας που ενσωματώνει το ευρώ οδηγεί στις εκτιμήσεις για – επικείμενη – αποτυχία και διάλυση, εκτιμήσεις που στηρίζονται αποκλειστικά και μόνο σε οικονομικά κριτήρια και προϋποθέσεις. Και εάν πράγματι ίσχυαν αποκλειστικά τα οικονομικά αυτά κριτήρια το ευρώ θα είχε όντως διαλυθεί ή, εν πάση περιπτώσει, συρρικνωθεί σε αισθητά λιγότερες από τις 17 χώρες-μέλη που περιλαμβάνει σήμερα. Από μια στεγνή οικονομική άποψη, δύσκολα θα μπορούσε να υποστηρίξει κάποιος ότι (και) οι 17 χώρες-μέλη πληρούν τις ουσιαστικές προϋποθέσεις – όχι απλώς τα ονομαστικά «κριτήρια του Μάαστριχτ» – για να διαμοιραστούν ένα κοινό νόμισμα και την ενιαία νομισματική πολιτική που συνεπάγεται. Δεν τις πληρούν καθώς δεν συνιστούν αυτό που αποκαλείται στην τεχνική γλώσσα «άριστη νομισματική περιοχή». Παρά ταύτα, το ευρώ δεν διαλύεται – και δεν θα διαλυθεί – γιατί επικρατούν οι πολιτικοί λόγοι και τα κριτήρια που τελικώς το στηρίζουν. Γιατί, ως «πολιτικό σχέδιο», εάν το ευρώ διαλυόταν θα συμπαρέσυρε πιθανότατα συνολικά σε αποσύνθεση την Ευρωπαϊκή Ενωση».

Αλλά οι χώρες-μέλη που επένδυσαν ιστορικά στο εγχείρημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης – Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Μπενελούξ κ.ά. – ακολουθούν και προωθούν βασικά την πολιτική λογική, στηρίζοντας το ευρώ ως το μέσο για τη βαθύτερη ενοποίηση, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι η λογική αυτή εκφράζεται αρκετές φορές με αντιφατικές, άγαρμπες ή και ορισμένες φορές ζημιογόνους αποφάσεις.

Θα μπορούσε βεβαίως να θέσει κάποιος το ερώτημα: προωθεί όντως το ευρώ τη βαθύτερη ευρωπαϊκή ενοποίηση ή μήπως οδηγεί προς την αντίθετη κατεύθυνση; Εδώ είναι εμφανές ότι καταγράφονται κάποιες αντιφατικές τάσεις. Πρώτον, σε επίπεδο θεσμικό, έχουμε όντως βαθύτερη ενοποίηση. Τα τελευταία τρία χρόνια έχουν ληφθεί αποφάσεις για την εμβάθυνση της ενοποίησης – θέσπιση Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθεροποίησης, δέσμη κανονισμών για τη δημοσιονομική πολιτική, νέος ρόλος για την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα – ΕΚΤ κ.λπ. – που θεωρούνταν στο παρελθόν εντελώς αδιανόητες. Ταυτόχρονα όμως έχουμε την ισχυροποίηση του ρόλου των εθνικών πρωτευουσών στη διαδικασία λήψης αποφάσεων και διαμόρφωσης πολιτικής – εις βάρος των θεσμών της ΕΕ – αλλά επίσης και την προφανή διεύρυνση του χάσματος ανάμεσα σε Βορρά και Νότο της Ευρώπης σε ό,τι αφορά τα επίπεδα ανάπτυξης αλλά και στο επίπεδο των κοινωνιών – αντιλήψεις, αλληλεγγύη κ.λπ.

Τέλος, φαίνεται να λειτουργεί μια κάπως παράδοξη δυναμική: το ευρώ ως «πολιτικό εγχείρημα» απέβλεπε μεταξύ άλλων να πειθαρχήσει την ενοποιημένη Γερμανία ως δύναμη ίση και ακίνδυνη σε σχέση κυρίως με τη Γαλλία. Φαίνεται όμως να λειτουργεί προς την αντίθετη κατεύθυνση: να ενδυναμώνει η Γερμανία, δημιουργώντας μια βλαπτική ασυμμετρία για την Ευρώπη. Τούτο ίσως να οφείλεται και στις εμφανείς αδυναμίες, οικονομικές και πολιτικές, της Γαλλίας και άλλων χωρών. Αλλά δεν παύει να συνιστά ένα πρόβλημα που μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με τη συνολική εμβάθυνση της ενοποίησης προς την κατεύθυνση της πολιτικής ένωσης.

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι καθηγητής Ευρωπαϊκής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.