λήμματα

Μιχαλού. Το νεοελληνικό κράτος γεννήθηκε χρεωμένο. Δεν είναι μόνο τα δάνεια της Ανεξαρτησίας που συνέβαλαν σ’ αυτό. Είναι και το άτυπο ιδρυτικό συμβόλαιο που έδενε τους απελευθερωμένους Ελληνες μαζί του. Βάσει αυτού του συμβολαίου το νεοσύστατο κρατίδιο χρωστούσε σε όλους τους δικούς του: καραβοκυραίους, προεστούς, αγωνιστές,  χήρες, ορφανά. Ολοι είχαν συνεισφέρει στην περιπετειώδη δημιουργία του με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Ηταν  υπερβολική η απαίτησή τους να αποζημιωθούν; Ο Καποδίστριας τόλμησε αφενός να αναγνωρίσει το δίκαιο του αιτήματος και αφετέρου να δηλώσει  την αδυναμία του κράτους να ανταποκριθεί σε μια τέτοια υποχρέωση υπό τις τότε συνθήκες. Κατόπιν βέβαια οι συνθήκες άλλαξαν και δρομολογήθηκε η πελατειακή σχέση που χαρακτήρισε την εθνική μας ύπαρξη για περίπου δύο αιώνες. Το κράτος έφτασε να χρωστά και της Μιχαλούς προκειμένου να εξυπηρετήσει τη γενέθλια συνθήκη της δημιουργίας του: να εξοφλήσει τους Ελληνες επειδή έφτιαξαν την Ελλάδα. Τη δραματική αποκορύφωση της σχετικής διαδικασίας ζήσαμε στη Μεταπολίτευση. Ασφαλώς το ερώτημα παραμένει: πόσο θα μπορούσε να ζήσει ένα τέτοιο κράτος;   

Νεκροί. Στον χριστιανικό κόσμο σταδιοδρομούν ως υποψήφιοι αναστημένοι. Εκτός από την Ελλάδα, όπου οι νεκροί δεν πεθαίνουν ποτέ και, άρα, δεν τίθεται θέμα πότε και πώς θα αναστηθούν. Εδώ οι νεκροί υιοθετούν έναν ζωντανό και μιλούν με τη φωνή του. Του επιβάλλουν τα χούγια και τις ιδιοτροπίες τους και σταδιοδρομούν μέσα απ’ αυτόν. Αποτέλεσμα: η «τερατώδης ομοιότητα» (κατά Ρενέ Ζιράρ) μεταξύ Πάνω και Κάτω Κόσμου, μεταξύ ζωντανών και νεκρών. Ανοίγει ο άλλος το στόμα του και δεν ξέρεις ποιος μιλά: ο ίδιος ή ο νεκρός που τον κηδεμονεύει και έχει σφετεριστεί την ύπαρξή του; (βλ. παρακάτω).

Ομοιότητες. Στα τέλη του 19ου αιώνα ο Ούγκο φον Χόφμανσταλ μιλούσε για «τα σμήνη θανατηφόρων μυγών που έχουν επιπέσει στις φτωχές μας τις ζωές». Τα συνέδεε με «τα ψεύδη της πολιτικής, της θρησκείας και της επιστήμης». Τα συσχέτιζε επίσης με ένα γενικότερο φαινόμενο, απότοκο της προαναφερόμενης επιδρομής: την «εξουθένωση του λόγου», που είχε οδηγήσει τους πολλούς σε παράκαμψη των δραστηριοτήτων που έχουν σχέση με τη γλώσσα και σε στροφή προς μορφές έκφρασης που αγνοούν τον λόγο: τσίρκο, ακροβατικά, ταχυδακτυλουργίες. Ενστικτωδώς οι άνθρωποι τράπηκαν σε φυγή μπροστά στους «επαγγελματίες του λόγου» (π.χ. πολιτικούς, ηθοποιούς κτλ.) που ανοίγουν το στόμα  τους και «δέκα εκατομμύρια ψοφίμια μιλούν με τη φωνή τους». Μέσα σ’ αυτό το κλίμα ισοπέδωσης παρατηρούνται και αντιθέτου φοράς συμπράξεις (βλ. λήμμα).

Παναγιώταινα. «Διάβασα στα τελευταία “Λήμματα” τη διάκριση που κάνετε ανάμεσα στην “καταστροφή” και την “κρίση” πάντα σε σχέση με την Ελλάδα. Απορείτε που η συντριπτική πλειονότητα των δημοσιολογούντων χρησιμοποιεί τον δεύτερο όρο και αποφεύγει, όπως ο διάβολος το λιβάνι, τον πρώτο. Και σκέφτομαι: η πανεπιστημιακή διανόηση καθώς και η λοιπή δημοσιοϋπαλληλία παραμένει μισθοδοτούμενη από το “λείψανο του Δημοσίου”, όπως γράφετε, έστω και αν οι αμοιβές της έχουν υποστεί άγριες περικοπές. Από την άλλη μεριά, η κρατική γραφειοκρατία, στο ανώτερο τουλάχιστον επίπεδο, ανανεώνεται βάσει της αρχής των ποσοστώσεων που διέπει τη συνύπαρξη των τριών κομμάτων της συγκυβέρνησης. Ποιος απ’ αυτούς τους ανθρώπους θα μιλήσει για “τέλος” και “καταστροφή” όταν, γαντζωμένοι από τις σανίδες ή οχυρωμένοι, έστω και τρέμοντας, στις νησίδες τους, βλέπουν γύρω τους τη θάλασσα να “ανθίζει νεκρούς”, όπως έλεγε ο Αισχύλος; Αυτοί το μόνο που σκέφτονται και ζουν στο πετσί τους είναι το γνωστό: “Από το ολότελα καλή κι η Παναγιώταινα”. Μπορείς να πεις ότι έχουμε εδώ δύο βασικές συνιστώσες του κόμματος της “Παναγιώταινας”. Υπάρχουν και άλλες. Εμβλημα του κόμματος αυτού είναι, φυσικά, το σωσίβιο (που φορούν τα μέλη του) και κεντρικό σύνθημα το “Κρίση είναι, θα περάσει”. Γι’ αυτό σας λέω: δεν πρέπει να απορείτε» (από επιστολή αναγνώστη – τα στοιχεία του στη διάθεση της στήλης).

Συμπράξεις. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου, μέσα σ’ αυτό το τερατώδες αλισβερίσι μεταξύ ζωντανών και νεκρών, ένας ζωντανός συνεταιρίζεται με συγκεκριμένο νεκρό. Προκύπτει έτσι μια εφαρμογή της αρχής της καθολικής υποδύσεως.  Δεν ξέρεις ποιος υποδύεται ποιον. Προφανώς η επιτυχία της επιχείρησης εξαρτάται από το ταλέντο του ζωντανού να επιλέγει έναν νεκρό πιο ταλαντούχο από τον ίδιον. Αυτό δεν είναι εύκολη υπόθεση. Ο ζωντανός πρέπει να βάλει στην άκρη συναισθήματα πολύ ανθρώπινα, τη φιλοδοξία, τη φιλοπρωτία του κ.λπ. και να υποκλιθεί στην ανωτερότητα του συνεταίρου του. Αυτό είναι το τίμημα που καταβάλλουν οι ζωντανοί για να χτιστεί ο στέρεος κόσμος των νεκροζώντανων.