Κάρτα από την Τουρκία

Εχοντας γίνει μάρτυρας της αιγυπτιακής εξέγερσης στην Πλατεία Ταχρίρ του Καΐρου το 2011, ανυπομονούσα να τη συγκρίνω με τις διαμαρτυρίες των τούρκων νέων στην Πλατεία Ταξίμ της Κωνσταντινούπολης το 2013. Είναι πολύ διαφορετικά. Οι Αιγύπτιοι ζητούσαν την απομάκρυνση του Χόσνι Μουμπάρακ από την εξουσία με μια «επαναστατική» διάθεση. Οι Τούρκοι εκφράζουν την «αποστροφή» τους. Δεν προσπαθούν (ακόμη) να ανατρέψουν τον δημοκρατικά εκλεγμένο ισλαμιστή Πρωθυπουργό τους Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Το μήνυμά τους προς αυτόν είναι σαφές: «Σταμάτα να μας ενοχλείς, σταμάτα να περιορίζεις ασφυκτικά τη δημοκρατία και σταμάτα να συμπεριφέρεσαι σαν ένας αλαζονικός και αυταρχικός σύγχρονος σουλτάνος».

Οι Τούρκοι βγήκαν στους δρόμους, αρχικά, για να προστατεύσουν ένα από τα λίγα μέρη πρασίνου της Κωνσταντινούπολης, το πάρκο Γκεζί, από την καταστροφή προκειμένου να κτισθεί εκεί ένα από τα «οθωμανικά» όνειρα του Ερντογάν. Βγήκαν στους δρόμους επειδή ο Πρωθυπουργός, ο οποίος κυριαρχεί στην τουρκική πολιτική τα τελευταία 11 χρόνια και χαίρει ακόμη μεγάλης υποστήριξης από το ήμισυ (και ιδιαίτερα θρησκευόμενο) του τουρκικού πληθυσμού, προσπαθεί να πνίξει τις αντιδράσεις. Ο Ερντογάν έχει χρησιμοποιήσει φορολογικούς νόμους και άλλα μέσα για να εξαναγκάσει τον Τύπο και τους αντιπάλους του σε σιωπή – το CNN Turk αρνήθηκε να καλύψει τις διαδηλώσεις, επιλέγοντας αντ’ αυτών να δείξει ένα ντοκιμαντέρ για πιγκουίνους. Σε μια κίνηση με εντυπωσιακές συνέπειες, οι νεαροί Τούρκοι χρησιμοποίησαν το twitter ως το δικό τους δίκτυο επικοινωνίας και το πάρκο Γκεζί και την Πλατεία Ταξίμ ως το δικό τους κοινοβούλιο και έγιναν η πραγματική αντιπολίτευση στη χώρα, μια και η κοινοβουλευτική αντιπολίτευση αποδεικνύεται αναποτελεσματική.

Ετσι, έστειλαν ένα μήνυμα στον Ερντογάν: Στον σημερινό κόσμο κανένας δεν μπορεί να κάνει μονολόγους. Οι ηγέτες πλέον κάνουν διάλογο με τους πολίτες τους. Ο Ερντογάν, ο οποίος περιβάλλεται από οσφυοκάμπτες, πήρε αυτό το μάθημα με δύσκολο τρόπο. Στις 7 Ιουνίου διακήρυξε ότι όσοι προσπαθούν «να μας κάνουν μαθήματα» για τη βίαιη αντιμετώπιση των διαδηλώσεων στην Ταξίμ, «να θυμηθούν τι έκαναν με τις διαδηλώσεις της Γουόλ Στριτ. Δακρυγόνα, 17 θάνατοι. Ποια ήταν η αντίδρασή τους;». Μία ώρα αργότερα η αμερικανική πρεσβεία στην Τουρκία εξέδωσε ανακοίνωση μέσω twitter διαψεύδοντας τον Ερντογάν: «Κανένας θάνατος δεν προήλθε από δράσεις της Αστυνομίας στις διαδηλώσεις του κινήματος Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ». Εύκολα καταλαβαίνει κανείς γιατί ο Ερντογάν αποκήρυξε το twitter ως τη «μεγαλύτερη απειλή» για την κοινωνία.

Τρεις Τούρκοι στην Αμερική αντέδρασαν στα γεγονότα στην Κωνσταντινούπολη αρχίζοντας μια εκστρατεία στο Indigogo.com, ενώ αγόρασαν μια ολοσέλιδη καταχώριση στους «Νιου Γιορκ Τάιμς» υποστηρίζοντας τις διαδηλώσεις. Σύμφωνα με το «Φορμπς», δέχθηκαν δωρεές «από 50 χώρες με ρυθμό περίπου 2.500 δολαρίων ανά ώρα την πρώτη ημέρα· έτσι φθάσαμε στον στόχο των 53.800 δολαρίων σε περίπου 21 ώρες».

Η τουρκική εφημερίδα «Ζαμάν» δημοσίευσε τη Δευτέρα μια δημοσκόπηση που δείχνει ότι το 54,4% των Τούρκων πιστεύει πως «η κυβέρνηση εμπλέκεται στον τρόπο ζωής τους», καθώς ο Ερντογάν αποπειράται να περιορίσει το πού και πότε μπορούν να πιουν αλκοόλ, πόσα παιδιά πρέπει να κάνει μία γυναίκα (τρία), μιλάει για την ανάγκη απαγόρευσης των αμβλώσεων και της καισαρικής τομής, και αναφέρει ποια σίριαλ πρέπει να παρακολουθούν.

Οι γονείς μπορεί να φοβούνται, αλλά τα παιδιά δείχνουν να έχουν ξεπεράσει τον φόβο. Περπάτησα με διαδηλωτές στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης την ώρα που η Αστυνομία επετίθετο. Συγκλονίστηκα από την ενέργεια των νεαρών που φώναζαν στον Ερντογάν να κάνει πίσω.

Ο Ερντογάν (όπως και ο Πούτιν) μπερδεύει την έννοια του να βρίσκεσαι στην εξουσία με το να έχεις εξουσία, μου είπε ο αναλυτής Ντοβ Σάιντμαν. «Υπάρχουν δύο ειδών εξουσίες: η επίσημη και η ηθική. Η ηθική είναι πολύ πιο σημαντική από την επίσημη στον σημερινό κόσμο, όπου η εξουσία περνά σε άτομα τα οποία μπορούν εύκολα να συνδεθούν και να χρησιμοποιήσουν τη δύναμή τους για καλό ή για κακό».

Κάθε ηγέτης που θέλει να κυβερνήσει δίνοντας απλώς εντολές σχετικές με τη ζωή των πολιτών πρέπει να το ξανασκεφθεί. Σε αυτή την εποχή, λέει ο Σάιντμαν, ο μοναδικός τρόπος να ηγηθείς αποτελεσματικά είναι να δημιουργήσεις εξουσία μέσω των πολιτών, επειδή πρέπει να συνδεθείς μαζί τους «με έναν τρόπο που θα κερδίσει την εμπιστοσύνη τους και θα τους εντάξει σε ένα κοινό όραμα».

Μπορεί ο Ερντογάν να πάρει αυτά τα μαθήματα; Η βραχυπρόθεσμη σταθερότητα στην Τουρκία αλλά και η πολιτική του κληρονομιά εξαρτώνται από αυτή την ερώτηση.