[Τρίτη άποψη] Ζήτημα εμπιστοσύνης

Η εμπιστοσύνη, στην πολιτική περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη ανθρώπινη δραστηριότητα, κατακτάται, δεν αναγγέλλεται. Αποτελεί θεμέλιο των δύσκολων αποφάσεων και ανάχωμα στους δύσκολους καιρούς. Δεν μπορεί να κατακτηθεί όμως μόνο στους δύσκολους καιρούς, απαιτεί πολλά δείγματα γραφής και σειρά αποφάσεων. Οταν λείπει η εμπιστοσύνη, η επίκλησή της οδηγεί στο αντίθετο αποτέλεσμα, καμιά φορά και στην αντίθετη υπερβολή. Αυτές οι βασικές αλήθειες της Δημοκρατίας δοκιμάστηκαν πρόσφατα από διάφορες ηγεσίες και έδωσαν το ίδιο πάντα αποτέλεσμα.

Είναι κρίμα που ο Πρόεδρος Ομπάμα σταδιακά χάνει μετά την επανεκλογή του, σχεδόν σαν να το κάνει επίτηδες, την εμπιστοσύνη της αμερικανικής κοινωνίας αλλά και των οπαδών τής σοβαρής πολιτικής σε όλον τον πλανήτη. Η εκ μέρους του διαχείριση της τελευταίας εσωτερικής κρίσης, που προκάλεσε η αποκάλυψη για επίσημο φακέλωμα εκατομμυρίων Αμερικανών από τις μυστικές υπηρεσίες, θα ήταν λιγότερο καταστροφική αν δεν επικαλούνταν ως δικαιολογία μια αρχή που θα έπρεπε να είχε φροντίσει ο ίδιος να εμπεδώσει. Ζητώντας από τον λαό του να «έχει εμπιστοσύνη στην εκτελεστική και τη δικαστική εξουσία», γιατί «αλλιώς δεν είναι δυνατόν να κυβερνηθεί μια χώρα», ξέχασε ότι την εμπιστοσύνη την είχε ο ίδιος κλονίσει με μια σειρά δολιχοδρομήσεις: υποσχόμενος κλείσιμο του Γκουαντάναμο ήδη από την πρώτη θητεία του και διαρκώς κάνοντας πίσω, υποσχόμενος προτεραιότητα στα ανθρώπινα δικαιώματα και διατηρώντας τους νόμους του Μπους, υποσχόμενος διαφανή διαχείριση της εξουσίας και ενδυναμώνοντας τη μυστικοπάθεια και τις παρεκκλίσεις χάριν του «κρατικού συμφέροντος». Αν είχε φανεί, σε όλη τη θητεία του, πιο πειστικός και ειλικρινής, θα μπορούσε ίσως να αναδείξει, αυτός ο δάσκαλος του συνταγματικού δικαίου, την πάντα δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στην «ιδιωτικότητα» και την ασφάλεια. Οπως έκανε, την ίδια χρονική στιγμή αλλά έχοντας κατακτήσει την έξωθεν καλή μαρτυρία, παρά τη βαθιά κάθετη τομή που χωρίζει τα μέλη του το Ανώτατο Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών: στις 3 Ιουνίου αποφάσισε ότι δεν είναι αντισυνταγματική η λήψη DNA από οποιονδήποτε συλλαμβάνεται, ακόμη και αν δεν χρησιμοποιηθεί για το αδίκημα για το οποίο συνελήφθη.

Η εμπιστοσύνη δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στον πολιτικαντισμό, ούτε και πάνω στην αυθαιρεσία. Το λάθος του Ερντογάν ήταν ότι δεν κατάλαβε πως δεν μπορούσε να αποφασίζει για όλα, μεγάλα και μικρά, μόνος του και κυρίως ότι δεν μπορούσε να συμπεριφέρεται με τέτοια περιφρόνηση σε όποιον τολμά να διαφωνήσει. Ακόμη και σε μια κοινωνία με τα δεσποτικά χαρακτηριστικά της τουρκικής, ακόμη και για έναν ηγέτη με την εκλογική και διεθνή – έως πρόσφατα – αποδοχή του Ερντογάν, ένα μίνιμουμ ανοχής είναι αναγκαίο για τη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης. Τώρα ο τούρκος Πρωθυπουργός ζητά και αυτός να του έχουν εμπιστοσύνη, αλλά συνεχίζοντας να αρνείται την οποιαδήποτε αυτοκριτική, την ίδια στιγμή που ενισχύει – σαφές δείγμα αδυναμίας – την κρατική καταστολή. Οταν όμως χαθεί η εμπιστοσύνη στα δημοκρατικά αντανακλαστικά ενός ηγέτη, είναι αδύνατο να ανακτηθεί. Και ο ηγέτης αυτός, αργά ή γρήγορα, παρασύρεται στην πτώση.

Εκ των έσω πτώση της αξιοπιστίας της λεγόμενης τρόικας φέρνουν και οι συνεχείς επιρρίψεις ευθυνών από το ΔΝΤ στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τούμπαλιν για τους χειρισμούς της ελληνικής κρίσης. Σχεδόν δεν έχει πια σημασία ποιος έχει δίκιο, αν και αρχίζει να ξεκαθαρίζει μια εικόνα, όχι αναντίστοιχη των όσων μαθαίνουμε και από ελληνικές πηγές, του ΔΝΤ ως πιο διορατικού (ή ως πιο γρήγορα αντιλαμβανόμενου τις αστοχίες του) παράγοντα έναντι της αγόμενης και φερόμενης από τη Γερμανία Επιτροπής. Εδώ το στοίχημα δεν είναι η εμπιστοσύνη στην τρόικα – εκ των πραγμάτων χαμένη – αλλά το χτίσιμο μιας νέας αξιοπιστίας της ελληνικής κυβέρνησης, μέσα από την απαίτηση για διόρθωση των «λαθών» που οι ίδιοι οι εταίροι μας ανοιχτά πια παραδέχονται.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, διευθυντής της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς