[Τρίτη άποψη] Γενέθλια και ερωτήματα

Καθώς τούτες τις ημέρες συμπληρώνονται τρία χρόνια από την υπαγωγή της Ελλάδας στο πρώτο Μνημόνιο, όλο και πιο δυνατές ακούγονται οι φωνές όσων υποστηρίζουν ότι ήταν απολύτως καταστροφική και αδιέξοδη η πολιτική της «εσωτερικής υποτίμησης» που επιβλήθηκε τότε. Και έχουν πραγματικά επιχειρήματα να προβάλουν: η ελληνική οικονομία διανύει τον έκτο χρόνο ύφεσης, τον τέταρτο αληθινά βαθιάς, με την ανεργία να ανεβαίνει ραγδαία, πλησιάζοντας πια το 30% του εργατικού δυναμικού. Διαψεύσθηκαν έτσι κατάφωρα οι προβλέψεις εκείνου του Μνημονίου, σύμφωνα με τις οποίες η ανάκαμψη επρόκειτο να ξεκινήσει από πέρυσι, αν όχι από το 2011, όταν, όπως πίστευαν τότε οι συντάκτες του, η χώρα θα μπορούσε πάλι να δανείζεται από τις διεθνείς αγορές.

Είχαν στηριχθεί σε λανθασμένους, αναγνωρίζει σήμερα το ΔΝΤ, «δημοσιονομικούς πολλαπλασιαστές», οι οποίοι προσδιόριζαν μικρότερη επίπτωση από τη δραστική περικοπή των δημοσίων δαπανών και από την αύξηση των φόρων. Αλλά η εξέλιξη της οικονομίας πλέον – με απώλεια του ΑΕΠ μεγαλύτερη από 20% – είναι ιστορικά συγκρίσιμη μόνο με τη μεγάλη ύφεση της δεκαετίας του 1930 στις ΗΠΑ, λένε, οπότε και η απάντηση θα πρέπει να είναι ανάλογη με το New Deal: αύξηση των δημοσίων δαπανών και των επενδύσεων για να τονωθεί η ζήτηση, κρατικός έλεγχος των τραπεζών που θα κατευθύνει τη χρηματοδότηση ώστε να πάρει πάλι μπροστά η ανάπτυξη.

Μια τέτοια ιδέα ωστόσο, δυστυχώς, δεν είναι εφαρμόσιμη στην ελληνική οικονομία, διότι η συγκρισιμότητά της με την αμερικανική του 1930 εξαντλείται στην ποσοτική εξέλιξη μακροοικονομικών μεγεθών, του ΑΕΠ και κυρίως της ανεργίας. Ούτε μεγάλη είναι ούτε αυτάρκης, κάθε άλλο, ούτε δικό της νόμισμα μπορεί να κόψει, οπότε μένει με το αρχικό πρόβλημα που την οδήγησε στο Μνημόνιο, την έλλειψη πόρων για να χρηματοδοτήσει δημόσιες δαπάνες, αλλά και ιδιωτικές.

Το ιστορικό παράδειγμα της πολιτικής Ρούζβελτ έχει νόημα να προβάλλεται για την ευρωζώνη στο σύνολό της, αυτή η συζήτηση διεξάγεται άλλωστε σε διάφορα επίπεδα μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης. Το ερώτημα όμως είναι ποιες εναλλακτικές επιλογές διέθετε η εθνική πολιτική όταν, τους πρώτους μήνες του 2010, οι διεθνείς αγορές κεφαλαίων έκλειναν για την ελληνική οικονομία που βρισκόταν ήδη σε ύφεση.

Ας αφήσουμε κατά μέρος, αφού πουθενά δεν τεκμηριώνεται, την άποψη ότι μπορούσε τάχα να εκβιαστεί η ευρωζώνη και τα υπόλοιπα κράτη-μέλη να εξασφαλίσουν τη χρηματοδότηση χωρίς να επιβάλουν σκληρούς όρους για την προσαρμογή της οικονομίας. Να μας έδιναν δηλαδή από δικούς τους πόρους χωρίς να περιμένουν ποτέ να τους πάρουν πίσω. Μια δραστική προσαρμογή ήταν αναπότρεπτη, όχι μόνο επειδή ήταν υπερβολικό το δημόσιο έλλειμμα, αλλά και διότι οι δαπάνες του κράτους πολύ μεγαλύτερες από όσους φόρους μπορούσε να συλλέξει και πελώριο το σωρευμένο δημόσιο χρέος.

Η άλλη όψη του δημόσιου υπερδανεισμού ήταν το παράλληλα διογκούμενο εξωτερικό έλλειμμα, καθώς επί χρόνια συρρικνωνόταν η παραγωγική βάση και η ικανότητα της χώρας, οπότε για τις εσωτερικές ανάγκες χρειάζονταν διαρκώς περισσότερα εισαγόμενα αγαθά. Αυτό επίσης δεν μπορούσε πια να χρηματοδοτηθεί. Γι’ αυτό και η άλλη ιδέα, να αναστέλλαμε μονομερώς την εξυπηρέτηση του χρέους ώσπου να βγούμε από την ύφεση, ήταν ανεφάρμοστη. Αλλά η μείωση εισοδημάτων ώστε αφενός να εξαλειφθούν τα δημόσια ελλείμματα, αφετέρου να ανακτήσει ανταγωνιστικότητα η εγχώρια παραγωγή στην εσωτερική και στις έξω αγορές, αποδείχθηκε επώδυνη. Συνοδεύθηκε από δραματική άνοδο της ανεργίας και ασφυκτική έλλειψη ρευστότητας που παραλύει βιώσιμες παραγωγικές δραστηριότητες. Ανακύπτει έτσι το ερώτημα μήπως θα ήταν προτιμότερη μια κλασική υποτίμηση ενός εθνικού νομίσματος, εκτός ευρώ.

Σε μια τέτοια περίπτωση όμως οι συνέπειες θα μπορούσαν να είναι χειρότερες, με βαρύτερες απώλειες για τους ασθενέστερους, εκρηκτική άνοδο των ανισοτήτων, καθολική διάρρηξη του οικονομικού και του κοινωνικού ιστού, ώσπου, σε ένα απροσδιόριστο μέλλον, να επανεκκινούσαμε από πολύ χαμηλότερη αφετηρία.

Στο μεταξύ, πάντως, φτάνουμε σε πρωτογενές δημόσιο πλεόνασμα, οι εξαγωγές βελτιώνονται, κάποια προοπτική ανάκαμψης ανοίγεται για το 2014. Αλλά αυτό διόλου δεν σημαίνει πως έγινε ό,τι έπρεπε τα τρία τελευταία χρόνια. Υπήρχαν, και υπάρχουν, μεγάλες δυνατότητες για καλύτερα αποτελέσματα. Πολιτικά δεν κατορθώνεται να αξιοποιηθούν, μαρτυρεί πρόσφατο παράδειγμα, το χρηματοδοτούμενο με ευρωπαϊκούς πόρους πρόγραμμα για τους 400.000 ανέργους του ΟΑΕΔ.