Ελλάδα, μια εξαρτημένη χώρα

Για πρώτη φορά καθιερώνεται τόσο βαθιά εποπτεία από θεματική και θεσμική σκοπιά σε μια δυτική χώρα που προσφεύγει σε διεθνή βοήθεια. Αλλοτε, θα χρησιμοποιούσαμε τον όρο «διεθνής έλεγχος» και μάλιστα με ένα μεγαλοπρεπές αρνητικό πρόσημο, σήμερα καθιερώθηκαν αντισηπτικοί όροι.  

Η πρόσφατη συμφωνία στην Ευρωομάδα άνοιξε τον δρόμο για νέα βοήθεια, που λύτρωσε την πολιτική ηγεσία από το φάσμα μιας άναρχης χρεοκοπίας και της έδωσε παράταση ζωής. Ταυτόχρονα επισφράγισε τις διαδικασίες εποπτείας της χώρας. Συνοπτικά οι εξελίξεις έως τώρα: στο ΔΣ της Εταιρείας Διαχείρισης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου συμμετέχουν χωρίς ψήφο εκπρόσωποι της τρόικας, στην Ελλάδα εγκαταστάθηκε μόνιμη αποστολή για να παρακολουθεί την εφαρμογή των συμφωνιών ενώ από τη γνώμη της εξαρτώνται οι εκταμιεύσεις, συζητιέται η ιδέα για τοποθέτηση τρίτων επιτρόπων στις ελληνικές τράπεζες, η ελληνική πλευρά έχει δεσμευθεί να ενημερώνει την τρόικα για την εξέλιξη των συμφωνιών σε τακτά διαστήματα κ.ά. Το εύρος και το βεληνεκές της εποπτείας είναι ένας φοβερός δείκτης της ιστορικής μας αποτυχίας, οι αιτίες της οποίας πρέπει να αναζητηθούν κυρίως σε δομές, συμπεριφορές, πολιτικές πρακτικές και αξίες που κυριάρχησαν στη χώρα.

Στα προηγούμενα δεν περιλαμβάνω τους μηχανισμούς τεχνικής βοήθειας (βλ. σχετικά το κείμενο της λογικής του Γιάννη Βούλγαρη στα «ΝΕΑ», 15-11-2012) που εφαρμόζουν μεταξύ τους ακόμη και τα πιο αναπτυγμένα κράτη π.χ. με τη μορφή της ανταλλαγής «καλών πρακτικών». Αλλά, η ξένη παρουσία στην Ελλάδα βαθμιαία πήρε μορφή και διαστάσεις που είχαμε να δούμε από την εποχή του Σχεδίου Μάρσαλ και της αμερικανικής αποστολής.

Με το Σχέδιο Μάρσαλ ναι μεν διοχετεύθηκαν σημαντικοί πόροι στην Ελλάδα, αλλά ταυτόχρονα εγκαταστάθηκε στη χώρα η αμερικανική αποστολή για να επιβλέπει τη χρήση τους από τις ελληνικές κυβερνήσεις. Επιπλέον αμερικανοί σύμβουλοι συμμετείχαν σε διάφορες  επιτροπές-κλειδιά – στη Νομισματική Επιτροπή, στη Διοίκηση Εξωτερικού Εμπορίου και (αργότερα) στο ΙΚΑ. Ιδιαίτερος «σύνδεσμος» υπήρχε για τη χρήση της στρατιωτικής βοήθειας. Πολλές αποφάσεις των ελληνικών κυβερνήσεων έπρεπε, σύμφωνα με το θεσμικό – νομικό πλαίσιο που ίσχυε, να έχουν την προηγούμενη σύμφωνη γνώμη των αμερικανών εκπροσώπων.

Αναμφίβολα η βοήθεια συνέβαλε στην αντιμετώπιση των προβλημάτων της χώρας και ας λέγει ό,τι θέλει η αριστερή ιστοριογραφία, π.χ. ότι η χώρα ανασυγκροτήθηκε με τις δικές της δυνάμεις (σε συνθήκες εμφυλίου!), ή ότι η βοήθεια εμπόδισε την ανάπτυξή της. Μεγάλο μέρος της πήγε στην πραγματική οικονομία! Αλλά εξ αρχής υπήρξαν ισχυρές τριβές μεταξύ των αμερικανών (του «εξωτερικού παράγοντα») και των ελλήνων πολιτικών, πολλών επιχειρηματιών και  άλλων αξιωματούχων σε θέματα χρηματοδοτικών προτεραιοτήτων, αποτελεσματικής χρήσης των πόρων, νομοθετικών ρυθμίσεων κ.λπ. Πολλοί έλληνες πολιτικοί προσπαθούσαν να εντάξουν τη βοήθεια σε πελατειακά προγράμματα. Υπουργοί συμφωνούσαν σε συναντήσεις με εκπροσώπους της αμερικανικής αποστολής και στη συνέχεια κατήγγελλαν τις συμφωνίες. Οι κυβερνήσεις ψήφιζαν νόμους που δεν μπορούσαν να εφαρμόσουν. Υπήρχε χάσμα μεταξύ της εγχώριας πολιτικής κουλτούρας και της αμερικανικής οικονομικής λογικής. Το πολιτικό σύστημα αντιδρούσε φανερά ή συγκεκαλυμμένα στην προσαρμογή, την οποία αντιμετώπιζε ως έξωθεν επιβαλλόμενη. Οπως έγραφε ο Α. Φατούρος: «Οι έλληνες πολιτικοί νόμιζαν τον εαυτό τους δεξιοτέχνη στον ρόλο του ραδιούργου υφισταμένου, που ξέρει πώς να χρησιμοποιεί την παθητική αδράνεια ή την αναβλητικότητα, να εκμεταλλεύεται τη διάσταση απόψεων ανάμεσα στους διάφορους ξένους εκπροσώπους και υπηρεσίες που έχουν τυπικά τον έλεγχο, για να ματαιώσει ανεπιθύμητες εξελίξεις».

Ετέθη τότε, σωστά, ζήτημα εθνικής κυριαρχίας, άλλο αν όλα αποδόθηκαν στους κακούς ξένους. Το πρόβλημα ήταν δικό μας.

Η ιστορία επαναλαμβάνεται; Οχι ακριβώς, αλλά τα ζητήματα της εθνικής αυτονομίας στην οικονομική και κοινωνική πολιτική και των σχέσεων ανάμεσα σε εγχώρια οικονομική και πολιτική ελίτ με την τρόικα τίθενται σήμερα εκ νέου, αν και σε διαφορετικό πλαίσιο – σε αυτό της πολυμερούς συνεργασίας και ολοκλήρωσης στην Ευρώπη! Στην ΕΕ πράγματι σημειώνεται βαθμιαία μεταβίβαση εθνικών εξουσιών στο ευρωπαϊκό επίπεδο, κάτι που διαφέρει από την κατάσταση της δεκαετίας του ’40. Μάλιστα, στα 2½ χρόνια που πέρασαν άλλαξαν και οι θεσμοί και οι διαδικασίες «συντονισμού» στην ΕΕ και ειδικά στη ζώνη του ευρώ – αν αυτό μας παρηγορεί κάπως.

Επί της ουσίας τώρα, μένει να δούμε αν και με ποιο κόστος ακριβώς η νέα συμφωνία στην Ευρωομάδα θα απαλλάξει την Ελλάδα από τον βρόχο του χρέους, αποκαθιστώντας έτσι συνθήκες σχετικής αυτονομίας στην οικονομική και κοινωνική πολιτική. Θα επανέλθουμε.

Ο Πάνος Καζάκος είναι ομότιμος καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών