[Κριτική] Πίστη: διέξοδος ή υποκατάστατο;

Δύσκολοι καιροί για την Αριστερά. Ιδίως για τη μαρξιστική σκέψη. Εκεί που η κλασική μαρξιστική θεωρία μάς διαβεβαίωνε ότι ο κομμουνισμός είναι νομοτελειακά, με επιστημονικά τεκμηριωμένο τρόπο, το επόμενο στάδιο στην ιστορική πορεία της ανθρωπότητας (για την ακρίβεια το τελικό), τα γεγονότα δεν έδειξαν κανέναν σεβασμό για τη νομοτέλεια που θα έπρεπε να τα καθοδηγεί. Και επειδή, σύμφωνα με μια παλιά μαρξιστική τακτική, όταν τα γεγονότα δεν συμφωνούν με τη θεωρία τόσο το χειρότερο για τα γεγονότα, η θεωρία αφορίζει τώρα τις επιστημονικές προβλέψεις και τις νομοτέλειες και στρέφεται για την επιβεβαίωσή της στην πίστη.

Είναι αλήθεια ότι δεν την αποκαλεί πάντοτε έτσι. Τι άλλο μαρτυρούν όμως σύγχρονοι μαρξιστές θεωρητικοί, από τον Μπαντιού ώς τον Ζίζεκ, αν όχι πίστη, προσδοκία του απροσδόκητου, εκείνου που θα ανατρέψει τη λογική των πραγμάτων, εκείνης της απρόβλεπτης ριζοσπαστικής πράξης, που ίσως και να έχει θετικό αποτέλεσμα. Με άλλα λόγια, έχουμε να κάνουμε με τη μεταφορά του θαύματος από τον χώρο της θρησκείας στον χώρο της πολιτικής.

Στην ίδια γραμμή κινείται τώρα και ο Τέρι Ιγκλετον, ο επιφανέστερος σύγχρονος μαρξιστής κριτικός και θεωρητικός της λογοτεχνίας. Αυτός μάλιστα το πάει μακρύτερα. Η βιτριολική κριτική που ασκεί στον πολεμικό αθεϊσμό του Ρίτσαρντ Ντόκινς και του Κρίστοφερ Χίτσενς (γιατί ο Ιγκλετον διαθέτει ομολογουμένως απολαυστικά καυστικό χιούμορ) βαδίζει σφιχταγκαλιασμένη με μια πολύ πιο σοβαροπρεπή υπεράσπιση της χριστιανικής θεολογίας, όχι ακριβώς αναμενόμενη έστω και από έναν επίγονο του μαρξισμού.

Δεν μιλάμε εδώ απλώς για τις «σοσιαλιστικές» όψεις της βιβλικής παράδοσης για τον Ιησού, που έχουν άλλωστε τονιστεί συχνά από την Αριστερά, αν και μάλλον για προπαγανδιστικούς λόγους: την περιφρόνηση του πλούτου, τη συμπάθεια για τους ενδεείς και τους διωκόμενους, την ισότητα όλων, ανδρών και γυναικών, κυρίων και δούλων, ενώπιον του Θεού κ.λπ. κ.λπ. Οχι. Ο Ιγκλετον, ανυψώνοντας ή προσαρμόζοντας ή, πιο πεζά, ξεμασχαλιάζοντας όλα αυτά για να τα σηκώσει σε ένα ανώτερο επίπεδο νεομαρξιστικής σκέψης, βλέπει στη χριστιανική αγάπη, με ύψιστη έκφρασή της τη σταυρική θυσία του Υιού του Θεού υπέρ της πεπτωκυίας ανθρωπότητας, την επαναστατική εκείνη χειρονομία που ανατρέπει την ισχύουσα λογική τάξη και θεσπίζει ένα καινούργιο «παράδειγμα» για την αντίληψη του κόσμου, αλλά και για την επέμβαση σ’ αυτόν. Φτάνει μάλιστα ο Ιγκλετον στο σημείο να υποστηρίξει, χωρίς να νοιάζεται για τα ιστορικά δεδομένα, ότι η ποιότητα των καθημερινών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων είναι χριστιανική ανακάλυψη!

Πλάι σε όλα αυτά μια παράδοξη, για να μην πούμε στρεψόδικη συνηγορία υπέρ της ύπαρξης του Θεού: ο κόσμος, όπως μας μαθαίνει η σύγχρονη επιστήμη, δεν οφείλει τη δημιουργία του σε καμιά νομοτέλεια, και αυτό ακριβώς υποδεικνύει ότι υπάρχει Θεός, που τον δημιούργησε χάριν παιδιάς ή αγάπης (άραγε αγάπης για το παιχνίδι ή αγάπης για κάτι που δεν υπήρχε;). Είναι πολύ απίθανο να μην πέρασε από το μυαλό του Ιγκλετον ότι η απουσία νομοτέλειας δεν συνεπάγεται σώνει και καλά κάποια θεϊκή παρέμβαση, αλλά πολύ απλά το τυχαίο γεγονός, το οποίο και δέχεται η σύγχρονη επιστήμη αναφορικά με την κοσμογονία, όπως και για άλλα φαινόμενα. Κάτι τέτοιο όμως δεν θα τον βόλευε, γιατί αυτός θέλει τον κόσμο να δημιουργήθηκε από την αγαπητική βούληση, που στην (όψιμη βέβαια) σκέψη του ισοδυναμεί, όπως είδαμε, με την επαναστατική – σοσιαλιστική βούληση.

Το να διαφωνεί κανείς με τον Ιγκλετον δεν σημαίνει απαραίτητα ότι συμμερίζεται τον χονδροειδή αθεϊσμό του Ντόκινς (και σε μικρότερο βαθμό του Χίτσενς), που αντιμετωπίζει την έννοια του Θεού όπως και οι απλοϊκοί πιστοί, σαν να περιγράφει μια φυσική οντότητα. Και ασφαλώς έχουμε αφήσει πίσω μας την εποχή της αφελούς πεποίθησης ότι ο ορθολογισμός και η επιστημονική γνώση είναι οι μόνοι οδηγοί για την προσέγγιση της Αλήθειας. Υπάρχει το απρόβλεπτο, υπάρχουν τυχαία συμβάντα (το αναγνωρίζει, όπως είπαμε, και η σημερινή επιστήμη), υπάρχουν πράγματι ασυνέχειες, αλλαγές παραδείγματος στην ανθρώπινη κοσμοεικόνα. Υπάρχουν αλήθειες που δεν συλλαμβάνονται με τη λογική ανάλυση ή με την επιστημονική έρευνα. Υπάρχει η ανάγκη νοηματοδότησης της ύπαρξης, ανάγκη που και αυτή βρίσκεται πέρα από τις αρμοδιότητες της επιστήμης. Υπάρχει η τάση μας για υπέρβαση, που αυτή και αν δεν εξηγείται ορθολογικά ή με την κοινωνιοβιολογία του Ντόκινς. Αλλο όμως να έχεις επίγνωση του ρόλου του απρόβλεπτου, του τυχαίου ή του άλογου στοιχείου και άλλο να στηρίζεις σε τέτοιους παράγοντες ένα πρόγραμμα πολιτικής δράσης για τον θρίαμβο του «καλού σκοπού».

Ο Ιγκλετον υπερασπίζει, ή μάλλον οικειοποιείται ιδεολογικά, τον χριστιανισμό όπως τον ερμηνεύει ο ίδιος, μένοντας στη θεωρία του (τη θεολογία του) και παραβλέποντας σχεδόν επιδεικτικά τις ιστορικές χρήσεις και πρακτικές του. Πρόκειται για την ίδια ακριβώς στάση πολλών μαρξιστών απέναντι στη δική τους κοσμοθεωρία: ο μαρξισμός είναι σωστός, λανθασμένη ήταν μόνον η εφαρμογή του, δεν υπάρχουν στη θεωρία του σπέρματα των ιστορικών παρεκκλίσεών του, φταίνε οι ανθρώπινες αδυναμίες και οι «αντικειμενικές συνθήκες» για την αποτυχία του στην πράξη. Ενώ το έναυσμα για την επίθεση του Ντόκινς, του Χίτσενς, του Μισέλ Ονφρέ και άλλων δυτικών διανοητών εναντίον της θρησκείας είναι η έξαρση του ισλαμικού φονταμενταλισμού, αλλά και του χριστιανικού, ιδίως στις ΗΠΑ, ο Ιγκλετον μέμφεται τους δύο πρώτους επειδή δεν καταδικάζουν παράλληλα και τον καπιταλισμό (αυτό θυμίζει το γνωστό ανέκδοτο με τον αμερικανό επισκέπτη στη Σοβιετική Ενωση, ο οποίος διαμαρτύρεται για τα εξόφθαλμα ψέματα του ξεναγού του και εισπράττει την απάντηση «Κι εσείς γιατί καταπιέζετε τους μαύρους;»). Για τον αμερικανικό χριστιανικό φονταμενταλισμό μάλιστα λέει, ούτε λίγο ούτε πολύ, ότι είναι παθολογική μορφή της προσπάθειας να διαφυλαχτούν κάποιες πνευματικές αξίες σ’ έναν κόσμο όπου βασιλεύει η υλοφροσύνη! Για άλλη μια φορά, δεν φταίει η ίδια η θρησκεία για την «παθολογία» της.

Ο Ιγκλετον έχει δίκιο στην παρατήρησή του ότι η λογική, για να σταθεί με αξιώσεις απέναντι σ’ έναν βάρβαρο ανορθολογισμό, πρέπει να στηριχτεί και σε βαθύτερες δυνάμεις της ψυχής, που την υπερβαίνουν και μπορεί να έχουν μια ανησυχητική ομοιότητα με τον ίδιο τον ανορθολογισμό. Και, προσωπικά, θα συμμεριζόμουν τον «τραγικό ανθρωπισμό» του, τον οποίο αντιπαραθέτει στον φιλελεύθερο ανθρωπισμό. Αλλά τα πολιτικά συμπεράσματα που θέλει να βγάλει από την υπεράσπιση της πίστης αποτελούν χαρακτηριστική έκφραση της αμηχανίας, αν όχι της απόγνωσης που προκαλεί στη σκέψη της Αριστεράς ο τόσο αλλαγμένος κόσμος μας.

Θα ήταν παράλειψη να μην επισημανθεί και επαινεθεί η έξοχη μετάφραση αυτού του ιδιαίτερα απαιτητικού, υφολογικά και εννοιολογικά, βιβλίου.