Ο Μπρεχτ των ελπίδων

Ο Σεφέρης έγραφε πως οι μέτριοι συγγραφείς αντιγράφουν άλλους, αλλά οι ιδιοφυείς τούς «κλέβουν»! Ενας τέτοιος ιδιοφυής «κλέφτης» ήταν ο Μπρεχτ. Τα περισσότερα έργα του είναι κλεμμένα άλλοτε από επώνυμους συγγραφείς και άλλοτε από λαϊκούς μύθους ή ανατολίτικες ιστορίες. Ετσι και «Ο αφέντης Πούντιλα και ο δούλος του ο Μάττι» είναι παρμένος από τη φινλανδέζα πεζογράφο Χέλα Βουολιγιόκι που είχε φιλοξενήσει τον Μπρεχτ στο Αγρόκτημά της (υπήρξαν και πρόσκαιροι εραστές), όταν εκείνος έφυγε από τη χιτλερική Γερμανία και περνώντας μόνο δύο ώρες από τη Σοβιετική Ενωση του Στάλιν κατέληξε στη Φινλανδία πριν ταξιδέψει για την Αμερική. Ο Μπρεχτ απαντούσε προσφυώς στις κατηγορίες για τις «οφειλές» του στους άλλους πως ως μαρξιστής δεν αναγνώριζε ούτε την πνευματική ιδιοκτησία!

Το έργο του Μπρεχτ ανήκει στο είδος πολιτική κωμωδία με στόχο τη διδαχή, δηλαδή τη συνειδητοποίηση του θεατή ως μέλους μιας κοινωνίας που βασίζεται και διέπεται από την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.

Οταν όμως το έγραφε ο Μπρεχτ, παρόλο που είχε θεμελιώδεις ιδεολογικές διαφορές με τον σταλινισμό, υπήρχε ακόμη ελπίδα για μια καινούργια ζωή, ένα άλλο σύστημα συμβίωσης των ανθρώπων, μια καθολική ανατροπή των καθιερωμένων δομών του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Εως το 1917 οι σοσιαλιστικές ιδέες λειτουργούσαν ως ουτοπία. Μετά το ’17 έγιναν ελπίδα, προσδοκία και επιδίωξη. Σήμερα πάλι, μετά την αποτυχία της συνταγής που οδήγησε προδομένους λαούς ολοσούμπιτους στον καπιταλισμό, τον πλέον άγριο, τύπου Πούτιν και Κίνας, επιστρέφουν οι λαοί σε ουτοπίες, γόνιμες, δεν λέω, αλλά χωρίς μοντέλο εφαρμογής.

Ο Μπρεχτ κατακρίθηκε συνήθως από τον δυτικό συντηρητισμό, αλλά κανένας δεν κατάλαβε γιατί, ενώ έγινε μόδα στη Δύση, ήταν σχεδόν άπαιχτος και περιθωριακός στη Σοβιετική Ενωση. Και στην Ανατολική Γερμανία όσο ζούσε συντηρούσε το θέατρό του υποσχόμενος κάθε χρόνο ότι θα διοργανώσει σεμινάρια σοσιαλιστικού ρεαλισμού με γνώμονα τον Στανισλάφσκι που απεχθανόταν, ως γόνος του γερμανικού εξπρεσιονισμού.

Στο θέατρο Τζένη Καρέζη ο Κώστας Καζάκος σε μετάφραση Οδ. Νικάκη σκηνοθέτησε και πρωταγωνιστεί στο απολαυστικό σε λαϊκό χυμώδες χιούμορ έργο του Μπρεχτ. Κάνει έναν από τους ωριμότερους ρόλους της πλούσιας καριέρας του. Δεινός και στο μεθύσι και στη μέθη της τυραννικής εξουσίας. Δίπλα του ο Θόδωρος Γράμψας ενσαρκώνει τον Μάττι με την υποδόρια πονηριά και την ψυχραιμία του λαϊκού ανθρώπου που πιστεύει στη νίκη του. Ενας πολύ καλά δουλεμένος και ώριμος θίασος συμβάλλει στο πολύ ποιητικό αποτέλεσμα μιας παράστασης διασκευασμένης για τα καθ’ ημάς. Ο Τζελέπης, ο Μόσκοβος, ο Ορκόπουλος έξοχοι, αλλά με πολλά προσόντα και η Ντορ. Παπαδημητρίου και τα χυμώδη και ζωηρά κορίτσια (Ματζουράνη, Τζανή, Καλλέργη, Δαφνή, Δαβάκη, Βάρσου – ευοίωνος νέος υποκριτικός σπόρος) που φτιάχνουν ανθοδέσμη γνησιότητας και πολλαπλών προσόντων (χορεύουν, τραγουδούν, αφηγούνται). Από κοντά και νέοι ηθοποιοί (Χανιωτάκης, Γούνας, Ξυπολητάς, Ζαραφωνίτης, Σκαφιδάς).

Το μουσικό τεράστιο υλικό οφείλεται στον Διονύση Τσακνή. Αντικατέστησε την πρωτότυπη μουσική του Ντεσάν. Ακολούθησε τον Χατζιδάκι του «Κύκλου», τον Πλέσσα της «Αγίας Ιωάννας των Σφαγείων», τους Μαμαγκάκη – Καμπανέλλη του «Κύκλου». Ζωντανή ορχήστρα και χαρά μελωδιών.