Υποχρεωμένος να είναι τέλειος

Υπήρξε ο αδιαφιλονίκητος αρχηγός μιας αυστηρά οργανωμένης και υποταγμένης ομάδας μαθητών, αναγνώριζε ωστόσο τη συμβολή των συναδέλφων και των προπομπών του. «Ο Φρόιντ», γράφει ο Πίτερ Γκέι, «σε αντίθεση με άλλες μεγάλες μορφές του δυτικού πολιτισμού, μοιάζει υποχρεωμένος να είναι τέλειος. Κανένας από όσους είναι εξοικειωμένοι με την παθολογία του Λούθηρου, του Γκάντι, του Νεύτωνα, του Δαρβίνου, του Μπετόβεν, του Σούμαν, του Κιτς ή του Κάφκα δεν θα τολμούσε να ισχυριστεί ότι οι νευρώσεις τους ήταν επιβλαβείς για τα δημιουργήματά τους ή ότι επηρέασαν το μεγαλείο τους». Τα μικροπροβλήματα ροής που δημιουργεί η μετάφραση δεν επηρεάζουν σημαντικά την ανάγνωση του βιβλίου, απ’ όπου αναδύεται ένας ολοζώντανος Φρόιντ πλαισιωμένος από όλα τα πρόσωπα που έπαιξαν ρόλο στην προσωπική του ζωή και στην εξέλιξη του έργου του.

Η μητέρα του Αμαλία, η τρίτη σύζυγος του Τζέικομπ Φρόιντ, ήταν είκοσι χρόνια μικρότερη από τον πατέρα του και κατά κοινή ομολογία μια θελκτική και τρυφερή γυναίκα. Ο Τζέικομπ Φρόιντ δεν έκρυβε τις εβραϊκές ρίζες του, ουδέποτε όμως υπήρξε θρησκευόμενος και παραδοσιακός Εβραίος. Παντρεύτηκε με πολιτικό γάμο και γιόρταζε τα θρησκευτικά έθιμα ως οικογενειακές γιορτές. Ο μικρός Ζίγκμουντ έδειξε από νωρίς σημάδια εξαιρετικής ευφυΐας και έγινε το χαϊδεμένο παιδί των γονιών του.

Οταν οι Φρόιντ εγκαταστάθηκαν σε μια στενόχωρη πολυκατοικία της Βιέννης, ο Αλεξάντερ, το μικρότερο παιδί της οικογένειας, οι πέντε αδελφές του και οι γονείς του στριμώχτηκαν όλοι σε τρία δωμάτια για να έχει ο Ζίγκμουντ τον δικό του χώρο και να αφιερώνεται απερίσπαστος στη μελέτη. Αν και στοργικός εκ φύσεως, ο Ζίγκμουντ ήταν δεσποτικός προς τα αδέλφια του και συχνά έκανε παρατηρήσεις στην αδελφή του Αννα για τα ανάρμοστα διαβάσματά της, που τότε ήταν ο Μπαλζάκ και ο Δουμάς. Οπως αναφέρει η ίδια, κάποτε ο επιμελής Ζίγκμουντ ενοχλήθηκε από τον θόρυβο που έκανε όταν μελετούσε μουσική και έτσι το πιάνο της Αννας πήρε πόδι από το σπίτι χωρίς δεύτερη κουβέντα.

Το κραχ του χρηματιστηρίου την άνοιξη του 1873 έφερε αντισημιτικά ξεσπάσματα στην Αυστρία, από τα οποία η οικογένεια Φρόιντ δεν έμεινε ανεπηρέαστη. Ο Φρόιντ, όπως άλλωστε και πολλοί χειραφετημένοι Εβραίοι της Βιέννης, είχε ήδη διαλέξει τους Φιλελευθέρους τους οποίους ψήφιζε τακτικά αφού υπόσχονταν την ισοπολιτεία. Είναι γνωστές οι σπουδές και οι επιρροές που δέχτηκε στα νεανικά του χρόνια· η σημαντικότερη όμως ήταν ίσως η επιρροή του Φόιερμπαχ. «Μεταξύ όλων», γράφει ο γερμανός φιλόσοφος «εκτιμώ και θαυμάζω περισσότερο αυτόν τον άνδρα».

Με εύληπτο αλλά διόλου απλουστευτικό τρόπο ο συγγραφέας παρουσιάζει όλα τα στάδια της ωριμότητας και της επιστημονικής ζωής του Φρόιντ, τις κωδικοποιημένες περιπτώσεις των ασθενών του, τον τρόπο που εγκατέλειψε τη μέθοδο της ύπνωσης, τους αποτυχημένους πειραματισμούς του με την κοκαΐνη, έως την ολοκλήρωση της θεωρίας του και την ανάδειξη του «ελεύθερου συνειρμού» ως βασιλικής οδού προς το ασυνείδητο. Στην πορεία της ζωής του και στον αγώνα του να εξελίξει και να επιβάλει την ψυχαναλυτική θεωρία θαύμασε και απομυθοποίησε ουκ ολίγους μέντορες, μαθητές και συνεργάτες του. Οι σχέσεις του με τον Μπρόιερ, τον Σαρκό, τον Φλάις, τον Μπρουκ, τη Λου Αντρέας-Σαλομέ, τον Αντλερ και άλλους θα περάσουν από σαράντα κύματα αλλά, σύμφωνα με τον συγγραφέα της «Προσωπογραφίας», η πιο ενδιαφέρουσα και εν πολλοίς ανεξιχνίαστη ήταν η σχέση του Φρόιντ με τη σύζυγό του. Στα αρχεία με την καθημερινή τους αλληλογραφία φαίνεται ο έρωτας αλλά και η πνευματική σχέση που επιδίωξε να έχει μαζί της από την εποχή κιόλας της μνηστείας τους. Σε μια επιστολή του δικαιολογεί το μοιραίο πάθος του για τα πούρα με την έλλειψή της: «Δεν μπορείς να μην καπνίσεις όταν δεν έχεις τίποτα για να φιλήσεις». Η μεταξύ τους αλληλογραφία περιλαμβάνει 1.500 γράμματα που θα κυκλοφορήσουν σε πέντε τόμους, από τους οποίους έχει εκδοθεί στα γερμανικά μονάχα ο πρώτος.

Αγαπημένη Αννα

Η αλληλογραφία του με την κόρη του Αννα, που μόλις κυκλοφόρησε στα γαλλικά («Correspondance 1904-1938», εκδ. Fayard, εισαγωγή Elizabeth Roudinesco), θεωρείται από τις σημαντικότερες παρά τη μικρή της έκταση (298 γράμματα), καθώς – όπως σημειώνει η «Μοντ» – αναδεικνύει την ιδιωτική διάσταση μιας από τις πιο εκπληκτικές πνευματικές περιπέτειες του 20ού αιώνα. Κι έχει σημασία ότι η Αννα, η οποία είναι οκτώ χρονών όταν παίρνει το πρώτο γράμμα, υπόκειται σε ψυχαναλυτική θεραπεία από τον πατέρα της μεταξύ 1918-20 και 1922-24, και εξελίσσεται σε πρωτοπόρο της παιδικής ψυχοθεραπείας, ανταγωνίστρια της Μέλανι Κλάιν, με τον Φρόιντ να της γράφει μέχρι τα 82 του. Οι δυο τους συζητούν εάν πρέπει να «ηλεκτρίσουν» τον εγγονό του και ανιψιό της Χάιντς, ώστε «να σταματήσει να κάνει πιπί στο κρεβάτι του», αλλά μιλούν και για τη μετακόμιση της οικογένειας, για μια έκδοση που ετοιμάζεται ή ένα δώρο που πρέπει να διαλέξουν. Μάλιστα, λίγο προτού πεθάνει ο Φρόιντ την πληροφορεί ότι ο οργανισμός του άντεξε τους καυτηριασμούς «πιθανώς χάρη στη νιτρογλυκερίνη που είχα φροντίσει να πάρω προληπτικά».