Ο απροστάτευτος

Από τους βιογράφους του, πολλοί προσπάθησαν να τον αγιοποιήσουν, ενώ ακόμη περισσότεροι επιχείρησαν να τον αποδομήσουν. Ο πορθητής του ασυνείδητου και πατριάρχης της ψυχαναλυτικής θεωρίας, ενάμιση αιώνα από τη γέννησή του βιογραφείται ξανά χωρίς όμως τη σφοδρότητα και τα «πάθη» των προηγούμενων ετών.

Ο Ζίγκμουντ Φρόιντ το είχε προεξοφλήσει σαν να προέβλεπε την εκδοτική πλημμυρίδα που θα ακολουθούσε. «Ας ταλαιπωρηθούν οι βιογράφοι, δεν θα τους διευκολύνουμε». Πολύ συχνά μάλιστα ξαλάφρωνε ο ίδιος το γραφείο του πετώντας στον κάλαθο των αχρήστων ντοκουμέντα, για τα οποία οι βιογράφοι του θα ήσαν έτοιμοι να σπαταλήσουν ολόκληρη τη δική τους ζωή. Σε μια τέτοια έκρηξη επάνω, την άνοιξη του 1938, ενώ ετοιμάζεται να εγκαταλείψει την Αυστρία για τον φόβο των Ναζί, πετάει στα σκουπίδια υλικό που διέσωσε την τελευταία στιγμή η άγρυπνη θυγατέρα του Αννα Φρόιντ με τη βοήθεια της πριγκίπισσας Μαρίας Βοναπάρτη.

«Η αλήθεια στη βιογραφία», γράφει το 1910 στην πραγματεία του για τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, «είναι ανέφικτη, αλλά και αν ήταν εφικτή, θα ήταν άχρηστη». Κάπως έτσι ερεθίζεται η επιθυμία των ερευνητών να τον βιογραφήσουν και η δική του να τους μπερδέψει και να τους στήσει παγίδες. Μπαίνω στον πειρασμό να αναφέρω ότι την ίδια αποστροφή για τους βιογράφους έτρεφε και ο εγγονός του, ο περίφημος (και ιδιότροπος) ζωγράφος Λουσιάν Φρόιντ ο οποίος έστειλε «στον ψυχίατρο» αρκετούς βιογράφους του, ενώ η μυστηριώδης «εξαφάνιση» κάποιων από αυτούς έφτασε μέχρι την αστυνομική έρευνα.

Το θρίλερ με τις βιογραφίες του Ζίγκμουντ Φρόιντ αρχίζει όμως πολλά χρόνια προτού καθήσει μπροστά από το καβαλέτο του ο εγγονός και αυτό το είχε λάβει πολύ σοβαρά υπόψη ο Πίτερ Γκέι όταν το 1988 έγραφε τη «Σύγχρονη προσωπογραφία», που κυκλοφορεί το ερχόμενο δεκαήμερο από τον Οδυσσέα. Είχαν προηγηθεί πολλές και σημαντικές παρόμοιες προσπάθειες όπως το τρίτομο έργο του Ερνεστ Τζόοουνς, το οποίο μάλιστα διορθώθηκε από την ίδια την Αννα Φρόιντ, αλλά και εκεί είχαν παραλειφθεί κάποια σημαντικά στοιχεία από την αλληλογραφία του Φρόιντ με τον Καρλ Αμπραχαμ, τον Οσκαρ Πφίστερ και τη Λου Αντρέα Σαλομέ. Το στοίχημα για τον Πίτερ Γκέι ήταν να υπερβεί τις αποσπασματικές ή παραποιημένες εκδόσεις και να βρει πρόσβαση σε 2.000 νέα ή αποκατεστημένα εδάφια. Ο ίδιος στον πρόλογο του βιβλίου του ισχυρίζεται ότι τα κατάφερε, παρά το άβατο που ισχύει ακόμη για ορισμένες πηγές. Η βιογραφία γνώρισε μεγάλη εκδοτική επιτυχία στη Γαλλία και τη Βραζιλία, ενώ έγινε και μπεστ σέλερ στις ΗΠΑ, σε μια χώρα που λάτρεψε και αμφισβήτησε τον Φρόιντ με ισοδύναμο πάθος. Το «Time» αναρωτήθηκε στο κύριο άρθρο του αν ο Φρόιντ είναι νεκρός, η επιθεώρηση «New Yorker» κυκλοφόρησε με εξώφυλλο τον Φρόιντ δακρυσμένο και το «New York Review of books» που επηρεάζει την αμερικανική διανόηση και μεγάλη μερίδα μορφωμένου αναγνωστικού κοινού έδωσε χώρο άπλετο στον Φρέντρικ Κρους να υποσκάψει τον Φρόιντ και την ψυχαναλυτική θεωρία. Ο Γκέι πάντως αφιερώνει στον «απροστάτευτο» Φρόιντ το βιβλίο του, το οποίο είναι ένα ευφρόσυνο και ενδιαφέρον εργαλείο για ειδικούς και ανειδίκευτους. Παράλληλα κυκλοφορεί στη Γαλλία η Αλληλογραφία του (298 επιστολές) μεταξύ 1904-1938 με την (δευτερότοκη) κόρη του Αννα, με την οποία είχε αμφίσημη σχέση: «Εχεις ακριβώς την ηλικία της Ψυχανάλυσης», της έγραψε το 1920 αναφερόμενος στο 1895, έτος γέννησης δικό της και του γνωστικού πεδίου που τον έκανε διάσημο.