Η πράξη της σχετικότητας

Ο κόσμος δεν θα κρατήσει την ανάσα του την πρώτη Τρίτη του Νοεμβρίου του 2012 για τις αμερικανικές εκλογές, όπως έκανε τέσσερα χρόνια πριν. Ο νυν Πρόεδρος μάλλον θα επανεκλεγεί, με μεγάλη δυσκολία και κυρίως χάρις στο ιδιότυπο εκλογικό σύστημα. Ο,τι και να γίνει, η στιγμή Ομπάμα, αυτή η παγκόσμια αίσθηση ιστορικότητας και ελπίδας για αλλαγή, έχει περάσει. Οχι όμως χωρίς να αφήσει βαθύ ίχνος.

Στο ζύγι της πρώτης θητείας θα μπορούσαν να μπουν δύο σταθμά. Το ένα, πιο πρακτικό και αμερικανικό, θα μετρούσε επιτεύγματα και οπισθοχωρήσεις, θα συνέκρινε με προηγούμενες περιόδους και με άλλα πρόσωπα, θα λάμβανε υπόψη τη συγκυρία αλλά και τις υποσχέσεις. Θα χώριζε την τετραετία σε τομείς και φάσεις και θα έβαζε, αντικειμενικά, βαθμό προαγωγής αλλά όχι αριστείας. Ο Πρόεδρος Ομπάμα παρέλαβε τη χώρα του στην αρχή βαθιάς οικονομικής κρίσης και την έχει ήδη οδηγήσει, αντίθετα από την Ευρωπαϊκή Ενωση, σε μια μικρή αλλά σαφή ανάκαμψη: με βασικό μοχλό την έλλειψη αντικρατικού φανατισμού και σύμμαχο την Κεντρική Τράπεζα που κόβει και ράβει χρήμα στηρίζοντας την οικονομία, οι ΗΠΑ διέσωσαν την αυτοκινητοβιομηχανία τους, ανακεφαλαιοποίησαν το τραπεζικό σύστημα, με λιγότερο από ό,τι η Ευρώπη κόπο και χρήμα του φορολογουμένου, διατήρησαν το ανταγωνιστικό τους πλεονέκτημα στους τομείς τόσο  «σοφτ» (πανεπιστήμια, βιομηχανία του θεάματος) όσο και «χαρντ» (βαριά βιομηχανία, εξοπλισμοί) αιχμής, δημιουργούν πλέον θέσεις εργασίας. Εντός συνόρων, ο Πρόεδρος στήριξε την παιδεία και την έρευνα, προώθησε, έστω και λιγότερο θεαματικά από όσο προοιωνιζόταν η προσωπική ιστορία του, την ισονομία, αλλά έκανε ελάχιστα βήματα σε δύο εμβληματικά πεδία, το περιβάλλον και τα ανθρώπινα δικαιώματα (η διατήρηση του Γκουαντάναμο αποτελεί το μαύρο στίγμα της θητείας του). Στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής, έβγαλε την Αμερική από δύο πολέμους, με μεγαλύτερη (Ιράκ) και μικρότερη (Αφγανιστάν) επιτυχία, εξευμένισε, έστω και χωρίς να πείσει εντελώς, τον αραβικό κόσμο, καθησύχασε και συχνά γοήτευσε την Ευρώπη, αλλά φάνηκε χωρίς ιδέες απέναντι στην Κίνα, αδύναμος με το Ιράν, άδικος και άτολμος στη διένεξη Ισραήλ – Παλαιστίνης.

Το άλλο κριτήριο, μακροπολιτικό και παγκόσμιο, σχετίζεται με τη διάχυτη υπόσχεση να ενσαρκώσει το διαφορετικό, ως προς το ύφος και την ουσία. Εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο έλλειμμα αλλά κατά τη  γνώμη μου και η μεγαλύτερη συμβολή του Προέδρου Ομπάμα. Ναι, δεν έκανε τις ΗΠΑ μια καλύτερη χώρα, δεν μείωσε την ισχύ των εξωθεσμικά ισχυρών, δεν μετακίνησε το κέντρο των αποφάσεων από τα λόμπι της Ουάσιγκτον σε έναν Λευκό Οίκο συνδεδεμένο με τον κοινό νου και το λαϊκό αίσθημα (η περιπέτεια με την παραλίγο οικειοθελή πτώχευση της χώρας το υπενθύμισε με τον πιο εμφαντικό τρόπο). Ναι, βοήθησε να αφαιρεθούν αρκετά αγκάθια, δεν έβαλε όμως τις βάσεις για μια νέα παγκόσμια συμβίωση, δεν μεγάλωσε την πίστη της διεθνούς κοινότητας στους πολιτικούς ή την πολιτική.

Σε όλα αυτά όμως, που έκανε ή δεν έκανε, έδειξε το ίδιο μείγμα ψυχραιμίας και σοβαρότητας, γνώσης των ορίων του (ποιος ηγέτης τόλμησε ποτέ να κάνει σύνθημα το «δεν είμαι τέλειος και δεν θα γίνω ποτέ τέλειος»;) αλλά και των ορίων της πολιτικής πράξης (να η βαθύτερη, και ευγενέστερη, σύνδεσή του με το «αμερικανικό όνειρο»). Απέφυγε συστηματικά τον λαϊκισμό τόσο στον λόγο (γι’ αυτό δεν υπήρξε, ως Πρόεδρος, ο ακαταμάχητος ρήτορας της προεκλογικής εκστρατείας, χωρίς ποτέ ωστόσο να μιλήσει σαν να μην ήταν ο εαυτός του) όσο και στην πράξη (ακόμη και η πανθομολογούμενη αποτυχία του στην πρώτη φετινή τηλεμαχία οφειλόταν σε υπερβολικό σεβασμό στη διαδικασία και στον αντίπαλό του). Πέρα από τα σωστά και τα λάθη του, υπήρξε, όπως κανένας άλλος στην εποχή μας, ένας σκεπτόμενος, αξιοπρεπής και όρθιος ηγέτης. Με κάποιο χωρίς τυμπανοκρουσίες τρόπο ο κόσμος δεν μπορεί, τελικά, παρά να του το αναγνωρίσει.                 

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς