Βίαζαν γυναίκες και έτρωγαν παιδιά

Ο Αντονι Μπίβορ υιοθετεί την άποψη και άλλων ιστορικών, ότι ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν άρχισε στην πραγματικότητα το 1939 αλλά το 1937, με τη σφαγή στο Νανκίνγκ, που σήμανε την έναρξη της σινοϊαπωνικής σύγκρουσης. Οι ωμότητες, άλλωστε, δεν ήταν αποκλειστικά γερμανικό προνόμιο. Οι Ιάπωνες, που ονειρεύονταν μία «ευρύτερη σφαίρα συν-ευημερίας» στην Ανατολική Ασία, επεφύλασσαν το ίδιο συστηματικές με τους Ναζί εκκαθαρίσεις σε όσους είχαν την ατυχία να σταθούν εμπόδιο στα σχέδιά τους.

Οι ιάπωνες αξιωματικοί ενθάρρυναν την αποκτήνωση των στρατευμάτων τους πιστεύοντας ότι αυτό θα τα έκανε πιο αποτελεσματικά. Εφτιαχναν λοιπόν τεράστιες πυρές όπου έκαιγαν αιχμαλώτους κατά χιλιάδες ενώ το να σκοτώνουν τοπικούς πληθυσμούς για το κρέας τους ήταν επίσημα αποδεκτό.

Ο κανιβαλισμός, άλλωστε, υπήρξε μία από τις πιο σκοτεινές πλευρές αυτού του πολέμου. Εξω από το πολιορκημένο Λένινγκραντ έκλεβαν ακρωτηριασμένα μέλη από πρόχειρα νοσοκομεία και δεν ήταν λίγοι αυτοί που άρπαζαν ολόκληρα σώματα από μαζικούς τάφους για τροφή. Μέσα στην πόλη έγιναν 2.000 συλλήψεις για κανιβαλισμό. Σε μεγαλύτερο κίνδυνο βρίσκονταν τα παιδιά, που καμιά φορά τρώγονταν από τους ίδιους τους γονείς τους!

Ο Μπίβορ δίνει μεγάλη έμφαση και στα όσα υπέφεραν οι γυναίκες, από πράξεις βίας επελαυνόντων στρατευμάτων. Οι Ιάπωνες ήταν και στο σημείο αυτό από τους πρωταγωνιστές. Οι μαζικοί βιασμοί διαπράττονταν με ιδιαίτερο ζήλο. Εκατοντάδες χιλιάδες κορίτσια από την Κίνα και την Κορέα μετατράπηκαν σε «γυναίκες ανακούφισης». Μόνο στην κατάληψη του Χονγκ Κονγκ βιάστηκαν 10.000 γυναίκες. Αλλά και τα σοβιετικά στρατεύματα, λέει ο Μπίβορ στο τελευταίο του βιβλίο, δεν έδειχναν πολύ καλύτερη διαγωγή, μέσα στη δίψα τους για εκδίκηση: περνώντας από την Ανατολική Πρωσία, στον δρόμο τους για το Βερολίνο, βίασαν 2 εκατομμύρια κορίτσια και γυναίκες…

Ο 66χρονος ιστορικός έχει την ικανότητα να βλέπει σε βάθος τις κρυφές συνδέσεις διαφορετικών γεγονότων. Η σχετικά άγνωστη, λ.χ., μάχη του Καλκίν-Γκολ έπαιξε σημαντικό ρόλο στην τελική έκβαση του πολέμου. Οι Ιάπωνες, που είχαν εισβάλει στην Μαντζουρία ήδη το 1931, ήθελαν να επεκταθούν και σε σοβιετικά εδάφη. Η σύγκρουση όμως Σοβιετικών και Ιαπώνων στον ποταμό Καλκίν-Γκολ έληξε με νίκη του Κόκκινου Στρατού και του διάσημου στρατηγού του Γκεόργκι Ζούκοφ, κάτι που είχε σημαντικές συνέπειες. Εχοντας εξουδετερώσει την ιαπωνική απειλή, ο Στάλιν μπόρεσε να επικεντρωθεί στον πόλεμο στην Ευρώπη, χωρίς να έχει και δεύτερο μέτωπο όταν οι Γερμανοί έθεσαν σε εφαρμογή την επιχείρηση Μπαρμπαρόσα και εισέβαλαν στη Σοβιετική Ενωση, το 1941.

Τόσο το βιβλίο του Μπίβορ, όσο και αυτό του Χέιστινγκς, έχουν τις δυνατές και τις αδύνατες πλευρές τους, γράφει σε εκτενή του κριτική ο «Εκόνομιστ». Ο Μπίβορ είναι κάπως άνισος, με την έννοια ότι αφιερώνει πολλές σελίδες σε θέματα με τα οποία έχει ασχοληθεί σε προηγούμενα βιβλία του, υποβαθμίζοντας άλλα που δεν είναι λιγότερο σημαντικά. Παραμένει, όμως, απολαυστικός. Ο Χέιστινγκς, πάλι, του οποίου το βιβλίο πήρε υμνητικές κριτικές, συχνά κουράζει με τον επαναλαμβανόμενο θαυμασμό του για τις πολεμικές ικανότητες Γερμανών, Ιαπώνων και Σοβιετικών, σε σύγκριση με τα βρετανικά και τα αμερικανικά στρατεύματα που παρουσιάζονται ως κάπως νωθρά. Ομως η Γερμανία και η Ιαπωνία ήταν μιλιταριστικές κοινωνίες που δόξαζαν τον πόλεμο και τις κατακτήσεις, που κοστολογούσαν φτηνά την ανθρώπινη ζωή και που θεωρούσαν την υπακοή ως τη μέγιστη δυνατή αρετή. Οι σοβιετικοί στρατιώτες, πάλι, ήταν εξοικειωμένοι με την ωμότητα του σοβιετικού κανόνα. Ηξεραν, ούτως ή άλλως, ότι έδιναν μάχη μέχρις εσχάτων, αλλά ήξεραν και τι τους περίμενε αν ολιγωρούσαν: 300.000 από αυτούς εκτελέστηκαν από τη στρατονομία τους για παραδειγματισμό.

Οι στρατιώτες των δυτικών δημοκρατιών, από τη μεριά τους, ήθελαν απλώς να επιζήσουν και να γυρίσουν στη φυσιολογική ζωή τους το γρηγορότερο δυνατόν. Αυτό έπρεπε να το λαμβάνουν υπόψη τους οι αξιωματικοί των ΗΠΑ και της Βρετανίας, που δεν είχαν την ίδια ευχέρεια να σπαταλούν ζωές. Αντίθετα, οι γερμανοί συνάδελφοί τους έπρεπε να υποστούν το λουτρό αίματος στη Ρωσία (εννέα στους δέκα χαμένους στρατιώτες τους στον πόλεμο πέθαναν εκεί) για να αρχίσουν να χρησιμοποιούν τον στρατό τους με μεγαλύτερη περίσκεψη.

Οσο για τις περίφημες πολεμικές ικανότητες Γερμανών και Ιαπώνων, αυτές αποδείχθηκαν τέτοιες μόνο στο πεδίο της τακτικής. Στρατηγικά ηττήθηκαν κατά κράτος, αφού η επιλογή τους να κηρύξουν πολέμους εναντίον των ΗΠΑ και της Ρωσίας αποδείχθηκε εντελώς ατυχής. Οι δύο αυτές χώρες είχαν και το έμψυχο δυναμικό και τις βιομηχανικές υποδομές που επέτρεπαν την τελική επικράτηση σε έναν πόλεμο φθοράς.

Ο Χέιστινγκς, λέει η κριτική, καταφέρνει να αλιεύσει γραπτά τεκμήρια όσων πήραν μέρος στον πόλεμο ενεργητικά ή παθητικά και να παρουσιάσει μαρτυρίες όλων των επιπέδων: από ανθρώπους που με τις αποφάσεις τους έστειλαν εκατομμύρια ανθρώπους στον θάνατο μέχρι απλούς στρατιώτες που εκτελούσαν διαταγές αλλά και πολίτες που βρέθηκαν χωρίς να το θέλουν στο στόχαστρο. Οι κρίσεις του συγγραφέα είναι καμιά φορά άδικες, αλλά η συνολική διαχείριση του τεράστιου υλικού του παραμένει εντυπωσιακή.

Οπως γράφει η ισπανική «Ελ Παΐς», τόσο ο Μπίβορ όσο και ο Χέιστινγκς έγραψαν εντέλει ιστορίες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου από την πλευρά αυτών που υπέφεραν. Και θέλοντας να υπενθυμίσει το πόσο ανελέητα απρόσωπος – λόγω και της προηγμένης τεχνολογίας που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σε τέτοια έκταση – ήταν ο πόλεμος αυτός, η εφημερίδα παραθέτει μια ιστορική φράση του Τζορτζ Οργουελ: «Καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, κάποια εξαιρετικά πολιτισμένα ανθρώπινα όντα πετάνε από πάνω μου προσπαθώντας να με σκοτώσουν. Δεν νιώθουν καμιά προσωπική έχθρα για μένα, ούτε εγώ γι’ αυτούς…»