[Φαινόμενα] Στη δίνη της καχυποψίας

Ουδεμία αμφιβολία υπάρχει ότι παράγει συναρπαστικό μιντιακό θέαμα η ύπαρξη γκρίζων ζωνών μεταξύ διαφάνειας και απόκρυψης, μεταξύ εμπιστοσύνης και καχυποψίας, μεταξύ ανοιχτής σύγκρουσης και αδιαφανούς διαχείρισης κρίσεων σε οποιονδήποτε τομέα δημοσίου ενδιαφέροντος, από την πολιτική ώς το ποδόσφαιρο.

Κάπως έτσι έχουμε παρακολουθήσει οι φιλοθεάμονες αλλεπάλληλα «συναρπαστικά επεισόδια» αποκαλύψεων και ακόμη μία φορά είμαστε θεατές σε ακόμη ένα. Το δικό μας «Homeland». Με επίκεντρο λίστες, οι οποίες πρωτίστως συμβολικά – και απομένει να αποδειχθεί ουσιαστικά – αναφέρονται στον υπ’ αριθμόν ένα εχθρό του έθνους, τους φοροφυγάδες. Αυτό που κάνει το θέαμα ακόμη πιο συναρπαστικό είναι η άμεση εκδήλωση καχυποψίας που έχει ως αποτέλεσμα. Οσο αυτή κυριαρχεί, είναι εξασφαλισμένα πλήθος από αλυσιδωτά επεισόδια μιας σαπουνοπερικής προσέγγισης του ζητήματος, η οποία κρύβει τον κίνδυνο μιας μη ικανοποιητικής λύσης.

Γιατί αυτός ακριβώς είναι ο κανόνας μέχρι στιγμής που ισχύει, χωρίς εξαίρεση, για όλα τα θεάματα σαπουνόπερας (ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για μυθοπλασία ή για προσέγγιση της επικαιρότητας).

Το φινάλε, ύστερα από πολλά επεισόδια, πολλά πρόσωπα που εμπλέκονται, πολλές επιμέρους ιστορίες, είναι αδύνατον να ικανοποιήσει όλες τις προσωπικές επενδύσεις των θεατών που έγιναν κατά τη διάρκεια της εξέλιξης του στόρι. Εξού και κατά κανόνα η «λύση» μοιάζει – μπορεί και να είναι – συμβατική και κατώτερη των προσδοκιών.

Στο πεδίο των τηλεοπτικών σουξέ, π.χ. το «Lost» ή το εγχώριο «Τα μυστικά της Εδέμ», οι διάλογοι του κοινού στο Ιντερνετ που αποτύπωναν την απογοήτευσή του από το φινάλε μπορούν να θεωρηθούν και ως απόδειξη της επιτυχίας της σειράς να καθηλώσει το φιλοθέαμον.

Μικρό το κακό, αφού το κανάλι μετράει «κεφάλια» θεατών καθ΄όλη τη διάρκεια της προβολής των επεισοδίων. Ωστόσο η εμπειρία από τις αντιδράσεις τους παραμένει πολύτιμο υλικό για τους απανταχού επικοινωνιολόγους, μηδέ εξαιρουμένων των δραστηριοποιούμενων στο πεδίο της πολιτικής.

Γιατί πολύ απλά το παιχνίδι απόκρυψης/αποκάλυψης που στη μυθοπλασία της σαπουνόπερας συνιστά τον παράγοντα επιτυχίας για την προβολή πολλών επεισοδίων, στην πραγματική ζωή και μάλιστα στην οικονομία και την πολιτική καταλήγει να γίνει αφορμή για μια γενικευμένη καχυποψία.

Με αφορμή την πανευρωπαϊκού ενδιαφέροντος λίστα Λαγκάρντ, είχαμε την ευκαιρία οι φιλοθεάμονες να πληροφορηθούμε ότι οι Γερμανοί, για παράδειγμα, συζήτησαν την αντίστοιχη δική τους λίστα στην κυβερνητική επιτροπή ανοιχτά και αποφάσισαν να αλλάξουν ακόμη και τον νόμο για να αξιοποιήσουν, στο όνομα του υπέρτερου δημοσίου συμφέροντος, το περιεχόμενό της.

Με όρους επικοινωνίας απέφυγαν να εμπλακούν σε αυτό που η συμπατριώτισσά τους κοινωνιολόγος Νοέλ Νόιμαν χαρακτηρίζει «δίνη της σιωπής». Και δεν αφορά απαραιτήτως μια σκοτεινή πολιτική στάση, αλλά μια κοινωνική κουλτούρα που ταυτίζει τη σιωπή με το ένστικτο της επιβίωσης.

Η Νόιμαν βέβαια αναφέρεται στη σιωπή που συνδυάζεται με αρετές, όπως ο σεβασμός των άλλων, η σύνεση, οι καλοί τρόποι κ.λπ. Οι άνθρωποι σωπαίνουν όταν επιθυμούν να αποφύγουν συγκρούσεις και άλλους κινδύνους. Ολα αυτά στις σύγχρονες δημοκρατίες καλύπτονται και από νόμους, όπως για παράδειγμα αυτός που απαγορεύει να χρησιμοποιηθεί  παρανόμως αποκτηθέν υλικό ως αποδεικτικό στοιχείο για παράνομη πράξη. Αλλά και εδώ η πραγματικότητα επέβαλε «αποχρώσεις» στην εφαρμογή.

Οπως και να έχει, μεταξύ επικοινωνίας και πολιτικής παραμένει μια γκρίζα ζώνη που οδηγεί σε δίνη – όχι της σιωπής πλέον αλλά των υπεραποκαλύψεων. Ετσι μοιάζει να οδηγηθήκαμε στο δικό μας «Homeland» με τις λίστες, όντας «χαμένοι στη μετάφραση» ή έστω στην ερμηνεία των νόμων και της αξιολόγησης κινδύνων.

Γιατί αν η σειρά «Homeland» έχει αναδειχθεί σε σύμβολο ενός κόσμου που σπαράσσεται από την αμφιβολία για τον ίδιο του τον εαυτό, ενός κόσμου που συνειδητοποιεί σιγά σιγά ότι ο «εχθρός είναι εντός», το «Χαμένοι στη μετάφραση» δίνει μια εικόνα του εγχώριου δαιδάλου των συγχύσεων που προκαλεί η συντήρηση αποτυχημένων νοοτροπιών του πολιτικού συστήματος απέναντι στην ανάγκη για νέα «γλώσσα» και λειτουργικές λύσεις. Οπως και να έχει, το αποτέλεσμα είναι συναρπαστική τηλεόραση, με αλλεπάλληλες κορυφώσεις, με πρόσωπα του δράματος υπουργούς των τελευταίων κυβερνήσεων και κρατικούς λειτουργούς, και με το φιλοθέαμον πλήθος καθηλωμένο στα δελτία των 8, 9 κ.λπ. να στοιχηματίζει για το φινάλε.