[Φαινόμενα] «Παστίτσιος» και έλλειμμα ψυχραιμίας

Πώς τα καταφέρνουμε σε αυτόν τον τόπο να προκαλούν σπασμούς στη δημοκρατία – και τη δημοκρατική συνείδηση – τα πλέον ευτελή προϊόντα της λαϊκής διασκέδασης; Οπως μια πλακατζίδικη ιστοσελίδα με λογοπαίγνια και κακότεχνα κολάζ, για παράδειγμα, σε έναν ιντερνετικό χώρο.

Η υπόθεση του «Γέροντα Παστίτσιου», της ιστοσελίδας του 27χρονου που έκανε πλάκα και λογοπαίγνια με τη θρησκοληψία, θα ήταν για γέλια αν δεν εμπλέκονταν οι θεσμικές Αρχές του τόπου, δεν οδηγούνταν ο νεαρός στο δικαστήριο με την κατηγορία της «βλασφημίας», επειδή παράφραζε το όνομα του Γέροντα Παΐσιου, αγιορείτη μοναχού, που ανακούφιζε με τις ρήσεις του πιστούς.

Αν υπήρχε δηλαδή η ψυχραιμία να επικρατήσει η στοιχειώδης δημοκρατική λογική ότι ούτε η πίστη ούτε τα σύμβολά της πλήττονται αλλά η θρησκοληψία, το εμπόριο δηλαδή του αισθήματος της πίστης στο οποίο επιδίδονται άλλωστε και οι εκμεταλλευτές των ρήσεων του μοναχού.

Ομως σε έναν κόσμο αναστατωμένο από ένα διαρκές αίσθημα κινδύνου το χειρότερο που μπορεί να συμβεί είναι η εκμετάλλευση της έντασης των συναισθημάτων. Ακραία του εκδοχή είναι τα τρομοκρατικά ξεσπάσματα φανατισμού σε μουσουλμανικές χώρες με αφορμή το περιβόητο κακότεχνο φιλμάκι για τον Μωάμεθ. Στη γειτονική Τουρκία από χθες δόθηκε εντολή στις Αρχές να εμποδίσουν την ιντερνετική πρόσβαση στο εν λόγω προϊόν.

Στο μεταξύ όμως, μια ιντερνετική μουσουλμανική σάτιρα γίνεται αφορμή για να αναδειχθεί μια τελείως διαφορετική πτυχή του σύγχρονου μουσουλμανισμού που προβληματίζεται από τις εξάρσεις φανατισμού.

Πρόκειται για απόσπασμα από κωμική ταινία τύπου Μπόλιγουντ, μια παραφθορά του στόρι του «Pretty woman» από τον πακιστανό ηθοποιό Σαά Χαρούν, ο οποίος σαρκάζει την μπούρκα, ντυμένος ο ίδιος γυναίκα που τη φορά – στα περσικά κάνει λογοπαίγνιο με τη λέξη purka – κουρτίνα. Το εν λόγω σκετσάκι έφτασε τα 200.000 χτυπήματα στο YouTube και όπως ήταν επόμενο προκάλεσε σάλο. Από τη μία, υπάρχουν εκείνοι που υποστηρίζουν ότι η μπούρκα είναι θέμα προσωπικής επιλογής και δεν αφορά τη μουσουλμανική πίστη, ούτε μπορεί να αναδεικνύεται σε πολιτικό σύμβολο ή σε μέσο καταπίεσης της γυναίκας. Από την άλλη, πολλοί εξεγέρθηκαν, δεν δέχονται κουβέντα επ’ αυτού και θεωρούν ότι η υποχώρηση από τέτοιου είδους σύμβολα πλήττει τη μουσουλμανική πίστη.

Αλλοτε ήταν αδιανόητα όλα αυτά για δυτικές δημοκρατίες. Τι είναι αυτό που καλλιέργησε εύφορο έδαφος για να εμφανιστούν φαινόμενα πανικού και σε αυτές; Η κρίση είναι απλώς η αφορμή. Η υπόθεση του «Παστίτσιου» έχει τη ρίζα της στη σύγχυση του δημόσιου και του ιδιωτικού, καθώς η πίστη παραμένει τόσο προσωπική υπόθεση ώστε ουδένα πλήγμα μπορεί να δεχθεί από οποιαδήποτε δημόσια σάτιρα. Και καμιά απολύτως πολιτική προστασία δεν της χρειάζεται.

Ωστόσο πάει καιρός που επικρατεί συστηματικά σύγχυση του δημόσιου και του ιδιωτικού. Η εθιστική συγκίνηση από την ακατάσχετη έκκληση συναισθημάτων που πρόσφεραν μιντιακά προϊόντα τα οποία ακύρωναν κάθε έννοια ιδιωτικότητας κάλυψε οποιαδήποτε ανησυχία. Κάπως έτσι αναγορεύσαμε στη θέση των θεσμών το «συναίσθημα» και στη θέση της νομιμότητας την ηθική, με τη χριστιανική της μάλιστα έννοια.

Απλώς στις εποχές της ευφορίας το αίσθημα του χάους που δημιούργησε η υπερτροφία του συναισθήματος εις βάρος της κοινής λογικής έβρισκε διέξοδο στην τρέλα της κατανάλωσης. Προϊόντα παντός είδους και παροχές κάθε μορφής – μηδέ εξαιρουμένου ενός μάρκετινγκ της πίστης με τηλεοπτική μάλιστα έκφραση – «τακτοποιούσαν» τα κενά μεταξύ δημοκρατικής ευνομίας και ιδιωτικών, εγωκεντρικών αιτημάτων «πολύ συναισθηματικών» ατόμων.

Τις εποχές της κρίσης, αυτού του είδους τα κενά στη λειτουργία της δημοκρατίας και στη συνείδηση γι’ αυτήν του κόσμου μοιάζουν με ρήγμα. Ο,τι πρέπει για να κυριαρχήσει στη θέση της ανοχής ο φοβικός αυταρχισμός ενδεδυμένος τον μανδύα της ευταξίας.

Κάπως έτσι καταφέραμε να αναδείξουμε το παστίτσιο από έδεσμα πετυχημένου γευστικού αχταρμά σε σύμβολο της ελευθερίας του λόγου. Το διακύβευμα δεν είναι αυτή φυσικά. Είναι η ψυχραιμία που απαιτείται απέναντι σε φαινόμενα επικοινωνιακής εκμετάλλευσης του εγωκεντρικού φόβου, ο οποίος καταλαμβάνει το κενό από τη μη ικανοποίηση, λόγω αδυναμίας πια κράτους και πολιτικού συστήματος, οποιουδήποτε αλλοτινού προσωπικού αιτήματος.