Η Θεσσαλονίκη ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση

Υπήρξε η Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα η πλέον «δυτική», ή μάλλον εκδυτικοποιημένη πόλη της Ανατολής; Ή «Η Δύση της Ανατολής», υπό την έννοια του τέλους της ανατολίτικης νοοτροπίας, των κοινωνικών, πολιτικών, φιλοσοφικών ηθών;

Ποια Θεσσαλονίκη παρέλαβε ο πρίγκιπας Κωνσταντίνος και η ελληνική διοίκηση τον Οκτώβριο του 1912; Μια «κοσμοπολίτισσα» ή μια απλώς «εξωτική» και oriental πολυεθνική πόλη την οποία επικαλούνται οι μεγαλοϊδεατιστές, αν και μάλλον υποβιβάστηκε από την ένταξή της στον ελληνικό κορμό και έγινε εσωστρεφής;

«Η Δύση της Ανατολής – Ο αιώνας που διαμόρφωσε τη Θεσσαλονίκη του 1912» είναι ο τίτλος και το περιεχόμενο της μεγάλης έκθεσης καρτ ποστάλ από τη συλλογή του Αγγελου Παπαϊωάννου και του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (ΕΛΙΑ), που θα αναπτυχθεί στους χώρους του Πολιτιστικού Κέντρου Θεσσαλονίκης του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας (ΜΙΕΤ).

Η έκθεση των 170 καρτ ποστάλ (σε φωτογραφική ανατύπωση) συνοδεύεται από σειρά ιστορικών, επεξηγηματικών της εποχής, κειμένων από τον ιστορικό, συνεργάτη του ΕΛΙΑ, Γιάννη Στεφανίδη. Κείμενα στα οποία σκιαγραφείται το διεθνές ιστορικό πλαίσιο του 19ου αιώνα, της ιστορικής περιόδου που «προετοίμασε» πολιτικά, κοινωνικά, φιλοσοφικά, κοινωνιολογικά, ακόμη και ενδυματολογικά την αντίστοιχη μετάβαση από το oriental στο δυτικό. Αλλά και από την παράδοση στη νεωτερικότητα, από τον «οπισθοδρομικό» οθωμανισμό στην περίοδο του τανζιμάτ (αναδιοργάνωση ή εκσυγχρονισμός) και στην ένταξη της πόλης στο ελληνικό κράτος, το 1912.

Η έκθεση έρχεται να δώσει απτές απαντήσεις στο ερώτημα αν η «συμβασιλεύουσα» Θεσσαλονίκη υπήρξε μια ευρωπαϊκή μεγαλούπολη με πολυκαταστήματα, ιππήλατα τραμ, αεριοφωτισμένες λεωφόρους, υποκαταστήματα τραπεζών και μεγάλων εμπορικών οίκων ή ένα άθλιο οθωμανικό χωριό γεμάτο μιναρέδες και βρώμικα στενά σοκάκια σε μουσουλμανικούς μαχαλάδες και εβραϊκές φτωχογειτονιές.

Φωτίζει όμως και τι προηγήθηκε του καθοριστικού για την πόλη 1912. Πού πήγαν οι μουσουλμανικοί μιναρέδες και οι εβραϊκές συναγωγές, το παραλιακό τείχος, η πύλη του Βαρδάρη, τα λαμπερά (ως κτίρια και ως ονόματα) ξενοδοχεία, τα πολυτελή καφέ, τα καφωδεία, οι μπιραρίες, τα καμπαρέ, τα καπηλειά, οι εβραίοι χαμάληδες, οι αλβανοί γιαουρτοπώλες, οι τούρκοι λεμονατζήδες.

«Στην έκθεση προβάλλεται η μεταλλασσόμενη Θεσσαλονίκη του 19ου αιώνα με φόντο τον ιστορικό περίγυρο της Ευρώπης και του κόσμου. Το παραμύθι της πόλης αντιπαραβάλλεται και συγκρίνεται με ό,τι αντίστοιχο συνέβαινε στην Εσπερία την ίδια εποχή. Στη Θεσσαλονίκη του 1912 συνυπάρχουν ο παλιός και ο νέος κόσμος. Στη διάρκεια του αιώνα που προηγήθηκε αναμετρήθηκαν η παράδοση και η νεωτερικότητα. Ο τίτλος της έκθεσης, δανεισμένος από το ομότιτλο βιβλίο της Ελλης Σκοπετέα, υπονοεί πως η Θεσσαλονίκη γίνεται στις αρχές του 20ού αιώνα η πιο «δυτική» από τις πόλεις του Λεβάντε και πως, ταυτόχρονα, ο ανατολίτικος τρόπος ζωής χάνει οριστικά τη μάχη απέναντι στον εκδυτικισμό», τονίζει ο διευθυντής του Πολιτιστικού Κέντρου του ΜΙΕΤ Γιάννης Επαμεινώνδας, που επιμελήθηκε την έκθεση. «Θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε ως μια πόλη-“work in progress” (έργο σε εξέλιξη)», προσθέτει.

Στο ισόγειο του Πολιτιστικού Κέντρου του ΜΙΕΤ, όπου αναπτύσσεται το αφιέρωμα στη «Δύση της Ανατολής», εκτίθεται μια άγνωστη και η παλαιότερη, σύμφωνα με τις υπάρχουσες πηγές, φωτογραφία της Θεσσαλονίκης, τυπωμένη σε χαρτί μεγάλων διαστάσεων.

Στην εκπληκτικής πιστότητας φωτογραφία – που ανήκει στη συλλογή του Γιώργου Δέλλιου, χρονολογήθηκε περί το 1870 και παρουσιάζεται ειδικά και αποκλειστικά στην έκθεση – απεικονίζεται ο χώρος στον οποίο βρίσκεται σήμερα η τρίτη προβλήτα του λιμανιού. Ητοι, το βορειοδυτικό τμήμα της πόλης – αγνώριστης με το μάτι του σύγχρονου θεατή – από τον Πύργο του Τοπ-Χανέ (τα σημερινά Δικαστήρια, στη δυτική είσοδο της Θεσσαλονίκης) ώς την Ανω Πόλη (το τείχος κατέβαινε ώς το σημείο όπου βρίσκεται σήμερα το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο).

Η έκθεση διοργανώνεται αποκλειστικά ως συμβολή της Εθνικής Τράπεζας στην επετειακή χρονιά της Θεσσαλονίκης και δεν εντάσσεται στον επίσημο εορτασμό του δήμου ή άλλων φορέων για τα 100χρονα της πόλης.