Τα όνειρά του ήταν η αυτοβιογραφία του

Αίλιος Αριστείδης, δεινός και φιλάσθενος ρήτορας. Εζησε στη Μικρά Ασία τον 2ο μ.Χ. αιώνα και όμως ποτέ δεν μίλησε τη λατινική ούτε καν αναφέρεται στην ύπαρξή της. Αλλωστε ο ίδιος δεν φαίνεται να χρησιμοποιούσε το ρωμαϊκό του όνομα Πόπλιος Αίλιος. Γόνος εύπορης οικογένειας, με ταλέντο στους λόγους από μικρός, μαθήτευσε πλάι στον Αλέξανδρο, διάσημο γραμματικό και κλασικό αττικιστή, που θα μετακληθεί αργότερα στη Ρώμη για να διδάξει ελληνικά τον διάδοχο αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο. Οταν ο Αριστείδης πήγε στην Αθήνα για να ακούσει τον μεγαλύτερο ρήτορα των ημερών, τον Ηρώδη Αττικό, η αγάπη του για τον αττικισμό παγιώθηκε.

Χάρη στον θαυμασμό των μεταγενεστέρων του το έργο του Αριστείδη σώθηκε σχεδόν ακέραιο. Ο Μιχαήλ Ψελλός θα τον κατατάξει πλάι στον Δημοσθένη, τον Λυσία και τον Ισοκράτη. Και όμως πολλοί νεότεροι μελετητές απηύδησαν μαζί του: νευρασθενής και υποχόνδριος, εγωκεντρικός και μεγαλομανής, νάρκισσος και ματαιόδοξος. Και προληπτικός. Και άλλα πολλά. Αιτία ένα προσωπικό του κείμενο, οι «Ιεροί λόγοι», που κυκλοφορεί για πρώτη φορά στα νέα ελληνικά στη γλαφυρή και λόγια μετάφραση της Ελισάβετ Κούκη, η οποία τη συνοδεύει με εκτενή εισαγωγή και σχόλια. Ενα κείμενο τόσο προσωπικό που ορισμένοι δεν το ήθελαν καν στο corpus του. «Κείμενο μεταξύ βιωμένης εμπειρίας και λογοτεχνίας», οι «Ιεροί λόγοι» εμπλουτίζουν την ελληνική γραμματεία με ένα νέο λογοτεχνικό είδος: την αυτοβιογραφία σε μια πρώιμη μορφή της. Ο αναγνώστης παρακολουθεί την παράλληλη, βιωμένη ιστορία ενός ασθενούς και νοσούντος σώματος και της φαντασιακής, ονειρικής αναπαράστασής του, επισημαίνει η αρχαιογνώστρια και κατ’ επάγγελμα ψυχαναλύτρια Ελισάβετ Κούκη.

Περί τίνος όμως πρόκειται; Κατ’ αρχάς, «Ιεροί λόγοι» είναι τα λόγια που μια θεότητα αποκαλύπτει αποκλειστικά και μόνο στους μυημένους πιστούς της. Υποφέροντας από χρόνια προβλήματα υγείας, ο Αριστείδης μεταβαίνει στην κοσμική Πέργαμο, όπου θα μείνει δύο χρόνια (145-147 μ.Χ.), προσκυνητής στο φημισμένο Ασκληπιείο της.

Είναι γνωστή η πολεμική ανάμεσα στον Ωριγένη και τον Κέλσο για το αν ο Χριστός ή ο Ασκληπιός είναι πιο πολύ «σωτήρας». Ο Ασκληπιός επικοινωνεί με τους ασθενείς του ονειρικά, δίνει συνταγές και αγωγές όπως οι κοσμικοί γιατροί και προτρέπει κυρίως σε μια τέχνη του ζην. Από τον Αριστείδη ζητεί ευθύς εξαρχής να καταγράφει τα όνειρά του. Οι καταγραφές των ονείρων από εκείνη την περίοδο, τουλάχιστον τριακόσιες χιλιάδες δυσανάγνωστες αράδες, αχρηστεύτηκαν ή χάθηκαν. Ο Αριστείδης θα συντάξει 25 χρόνια αργότερα από μνήμης τους «Ιερούς λόγους» που περιλαμβάνουν περίπου 130 όνειρα. Τα περιγράφει συνειρμικά: «Μένει λοιπόν να πω συνοπτικά τα γεγονότα, όσα θυμάμαι από εδώ κι από εκεί, όπως ο θεός με πάει και με φέρει».

Προκειμένου να φέρει τον Ασκληπιό στα όνειρά του ο Αριστείδης δεν είχε ανάγκη το ονειρογόνο περιβάλλον των επίσημων εγκοιμητηρίων, αλλά πλάγιαζε όπου τύχαινε. Προνομιακός ικέτης του θεού, ακολουθεί κατά γράμμα τον ιατρόν λόγον των ονείρων του: «Κρατώντας μας δέσμιους σε μια υπακοή, όσο ποτέ κανείς άνθρωπος δεν υπάκουσε θεό».

Οι οδηγίες του θεού δεν αφορούν μόνο το σώμα του Αριστείδη. «…ο θεός ενίσχυε και διεύρυνε τις δυνάμεις μου με διάφορους τρόπους. Διότι μου είπε ποιους από τους παλιούς, ποιητές ή άλλους, έπρεπε να μελετήσω και για ορισμένους μου προσδιόρισε σε τι ευκαιρία θα τους χρησιμοποιούσα• κι όλοι αυτοί, μετά από εκείνη την ημέρα, χάρη στη μεσιτεία του θεού, μου φάνηκαν σχεδόν σύντροφοι. Αλλά φυσικά», συνεχίζει, «το πιο σημαντικό, το πιο πολύτιμο στην άσκηση της ρητορικής ήταν ο καταιγισμός και η ομιλία των ονείρων. Διότι άκουσα πολλά που υπερέβαιναν σε καθαρότητα ύφους και σε λάμψη τα πρότυπά μου, πολλά επίσης που έλεγα εγώ ο ίδιος και μου φαίνονταν πολύ καλύτερα απ’ ό,τι λέω συνήθως, πράγματα που δεν είχα ποτέ σκεφτεί στο παρελθόν• όσα μπόρεσα να θυμηθώ τα καταχώρισα στο ημερολόγιο των ονείρων». Κάπως έτσι, οι λόγοι του ίδιου του Αριστείδη είναι θεόπνευστοι και ιεροί: «… θα ήταν παράλογο να διηγούμαι, εγώ ή κάποιος άλλος, όλα τα ιάματα που μου έδωσε για το σώμα ιδιαιτέρως, στο σπίτι, και να αποσιωπώ εκείνα που αναζωογονούσαν το σώμα, δυνάμωναν την ψυχή κι έκαναν να προοδεύσουν οι λόγοι μου και ν’ αποκτήσουν τρανή φήμη».

Διττός επομένως ο χαρακτήρας των «Ιερών λόγων» που αναφέρονται και στους ρητορικούς αγώνες του Αριστείδη. «Ο θεός με μυούσε στον στοχασμό», «έδειχνε να επιδιώκει κάτι καλύτερο πέραν του να με σώσει απλώς και μόνο. Με έσωζε με τρόπους που άξιζαν πολύ περισσότερο απ’ ό,τι η σωτηρία μου».

Η ρητορική του δεινότητα βελτιώθηκε, ο θεός χαρακτήρισε τους λόγους του αιώνιους. Τον παρότρυνε επίσης να γράψει στίχους, να ασχοληθεί με το τραγούδι και τη λυρική ποίηση, με τις παιδικές χορωδίες. Ενώ ο ίδιος νιώθει ότι πρέπει να συνομιλήσει με τις επερχόμενες γενεές.