Περί ηρώων και μύθων

Φυσιολογική συνέχεια της μεγάλης του επιτυχίας «Το τενεκεδένιο ταμπούρλο» (1959), το κατά πολύ συντομότερο «Γάτα και Ποντίκι» (1961) σταθεροποιεί τα μοτίβα που διέπουν το σύνολο του έργου του νομπελίστα Γερμανοπολωνού Γκύντερ Γκρας. Μοντερνιστική γραφή, υπονόμευση του ρόλου του αφηγητή, χρονικά άλματα, αποσπασματική μνήμη, στέρεη πλοκή, ανάδειξη των ηρώων μέσω των πράξεών τους και όχι της εσωτερικής εστίασης, αναγωγή της κοινοτοπίας σε ποίηση, μυθοποίηση της καθημερινότητας υπό τη σκιά του βαριού βηματισμού της Ιστορίας.

Πρώτα από όλα έχουμε την εξαντλητική ανασύνθεση της πατρίδας του, του Γκντανσκ, ενός λιμανιού στη Βαλτική, παλιάς χανσεατικής πόλης που διετέλεσε πρωτεύουσα των Κασουβίων και των Πομερανών, έζησε στιγμές δόξας ως ελεύθερο κράτος και συχνά αποτέλεσε διά μέσου της Ιστορίας το μήλον της Εριδος μεταξύ Πολωνών και Γερμανών υπό τη σκιά θρησκευτικών και φυλετικών διαμαχών. Σήμερα ανήκει στην Πολωνία και μάλιστα, θυμίζω, υπήρξε το εφαλτήριο της πολωνικής άνοιξης, καθώς από το βιομηχανικό αυτό λιμάνι και τα ναυπηγεία του ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του ’80 η εξέγερση της Αλληλεγγύης υπό τον Λεχ Βαλέσα. Η πόλη, με τα ιστορικά ζητήματα ταυτότητας που τη χαρακτηρίζουν, συνιστά στο έργο του Γκρας τον κεντρικό ήρωα της αφήγησης, συμπυκνώνοντας τις κεντρικές αντιθέσεις του καιρού μας. Οι καθολικές και προτεσταντικές εκκλησίες, οι εργατικές συνοικίες και οι βίλες των αστών, τα σχολεία και οι αμμοθίνες της Βαλτικής, το δέλτα του Βιστούλα και τα πάρκα, οι βιομηχανίες και το λιμάνι ζωντανεύουν και εν πολλοίς καθορίζουν τη μοίρα των ηρώων του, υπό την έννοια ότι τίποτα δεν θα ήταν ίδιο αν συνέβαινε σε ένα άλλο γεωγραφικό πλαίσιο. Ταυτόχρονα, ζωντανεύει και μια ολόκληρη κοινωνία, υπό τη σκιά της ανόδου του ναζισμού.

Ετσι κι εδώ. Μια παρέα δεκατετράχρονων μαθητών ζει τις πρώτες μέρες του Πολέμου ως απλό απόηχο της Ιστορίας. Τα παιδιά αρέσκονται να καταμετρούν τα πολεμικά πλοία που καταπλέουν στο λιμάνι του Γκντανσκ, αποστηθίζουν τα ονόματα, το τονάζ, τον αριθμό των πυροβόλων και τον εξοπλισμό τους, εντάσσονται στη χιτλερική νεολαία και ποικίλες οργανώσεις του είδους (χρόνια αργότερα ο Γκρας θα αποκαλύψει ότι και εκείνος το είχε κάνει), προσφέρουν κοινωφελές έργο, πάνω από όλα όμως παίζουν εν μέσω του πολέμου και διά του πολέμου. Το καλοκαίρι του ’39 θα ανακαλύψουν ένα μισοβυθισμένο ναρκαλιευτικό σε μια αμμοσύρτη στα ανοιχτά του λιμανιού και θα το οικειοποιηθούν. Τα παιδιά κάνουν βουτιές από το κατάστρωμά του, ξύνουν και μασουλάνε τις στρώσεις από τις κουτσουλιές των γλάρων που τους κάνουν παρέα και που λειτουργούν στην αφήγηση ως είδος αρχαιοελληνικού χορού, αυνανίζονται ομαδικά υπό το βλέμμα μιας έκθαμβης συμμαθήτριας, σχολιάζουν τις επιτυχίες και τον ηρωισμό του γερμανικού Στρατού και, φυσικά, πλήττουν. Ωσπου θα αναδειχθεί ανάμεσά τους ο απαραίτητος ηγέτης.

Πρόκειται για τον Γιόζεφ Μάλκε, ένα ασυνήθιστο παιδί, ορφανό από πατέρα, καλό μαθητή, ανεπίδεκτο κατ’ αρχήν στα σπορ, με ένα τερατώδες πέος κι ένα τεράστιο μήλο του Αδάμ που ο θρύλος λέει πως του επιτέθηκε κάποτε μια γάτα περνώντας το για ποντίκι και που ο Γιόζεφ προσπαθεί επιμελώς να κρύβει κρεμώντας στον λαιμό του πότε μια εικόνα της Μαύρης Παναγίας, πότε ένα ανοξείδωτο κατσαβίδι που έχει ανασύρει από το ναυάγιο. Η ύπαρξη του «ποντικιού» συνιστά και την κινητήρια δύναμη της ιστορίας. Ο Γιόζεφ προσπαθώντας να υπερβεί τη μειονεξία του θα αναδειχθεί σε εξαίρεση. Θα μιλάει λίγο, θα κάνει πράγματα που δεν κάνουν οι άλλοι και, κυρίως, με τη δύναμη της θέλησής του θα αναδειχθεί σε εξαίρετο κολυμβητή και βουτηχτή, ανασύροντας μικρούς θησαυρούς από το ναυάγιο και στη συνέχεια συναρμολογώντας τους. Μέχρι και ένα γραμμόφωνο καταφέρνει να μαστορέψει ο Μάλκε, μέχρι και την καμπίνα του ασυρματιστή καταφέρνει να ανακαλύψει στο κύτος του σκάφους μετατρέποντάς την σε προσωπικό του καταφύγιο, όπου θα μεταφέρει την εικόνα της Παναγίας – της μοναδικής πραγματικής του ερωμένης -, μέχρι και το περίφημο γραμμόφωνο, από όπου θα ξεχύνονται οι μελωδίες της Ζάρα Λεάντερ προς τέρψιν γλάρων και μαθητών.