Από το σοφό παιδί στον άσοφο ενήλικα

Ο Χωμενίδης ασφαλώς δεν είναι ο εισηγητής της ελαφρότητας στη «σοβαρή» ελληνική λογοτεχνία – είχαν προηγηθεί οι αστέρες της γενιάς του ’80. Αλλά με την πρώτη εμφάνισή του, το σχεδόν θρυλικό πλέον «Σοφό παιδί» (1993), έστησε το απόλυτο έμβλημα αυτού του τύπου πεζογραφίας: ένα μυθιστόρημα ανέμελα κυνικό, στον υπέρτατο βαθμό αμοραλιστικό, αξεπέραστα εγωκεντρικό, ευφραντικά περιπετειώδες και απίστευτα καλογραμμένο για πρωτόλειο.

Πίστευα ανέκαθεν ότι θα ήταν ο ίδιος ο Χωμενίδης που θα έβαζε κάποτε ένα εξίσου εμβληματικό τέλος σ’ αυτή τη λογοτεχνία της ελαφρότητας και του lifestyle. Οχι μόνον επειδή είναι ένας προικισμένος συγγραφέας και πιθανώς ο αυθεντικότερος παραμυθάς που έβγαλαν τα ελληνικά γράμματα τις τελευταίες δεκαετίες αλλά, προπαντός, επειδή υπήρχε στα επόμενα βιβλία του μια κριτική ευαισθησία κρυμμένη, όχι όμως πνιγμένη, μέσα στον φαρσικό κυκεώνα των ιστοριών του.

Στο φετινό «Ο κόσμος στα μέτρα του» διαφαίνεται πράγματι μια διάθεση ρήξης με τη στάση που εξέφραζε το «Σοφό παιδί», και μάλιστα αυτοκριτικής αποδόμησης του ήθους της. Η λέξη «διάθεση» υπονοεί εδώ ότι ίσως έχουμε να κάνουμε μ’ ένα εγχείρημα που δεν ολοκληρώθηκε. Θα το εξετάσουμε αυτό παρακάτω.

Το μυθιστόρημα διηγείται τις περιπέτειες ενός τριαντάρη μποέμ δικηγόρου στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όπως τις αναπλάθει ο γιος του έπειτα από σχετικές έρευνες που έκανε σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα. Ο Μάρκος Σιμώτας με τ’ όνομα γλεντούσε τη ζωή του καταναλώνοντας ερωμένες και αλκοόλ, «μηδενός εχόμενος και μηδένα έχων», όπως ήταν το μότο του. Αλλά, μολονότι πολιτικά αδιάφορος, συνέβαινε να είναι γιος ήρωα της Αριστεράς, εκτελεσμένου λίγο μετά τη λήξη του Εμφυλίου. Αυτό στρέφει πάνω του την προσοχή του παμπόνηρου Ανδρέα Παπανδρέου, που βλέπει μια ευκαιρία να οικειοποιηθεί άλλο ένα σύμβολο της Αριστεράς. Αμέσως μετά την άνοδό του στην εξουσία, λοιπόν, καλεί τον Σιμώτα και του προτείνει να αναλάβει το πόστο του κυβερνήτη στη μόνη υπερπόντια κτήση της Ελλάδας, τον Αγιο Πατρίκιο ή απλώς Αγιο, ένα (φανταστικό, εννοείται) νησί έξω από τις ανατολικές ακτές των Ηνωμένων Πολιτειών. Ο Σιμώτας δέχεται, μη ξέροντας ούτε ο ίδιος γιατί. Στην αρχή δεν παίρνει καθόλου στα σοβαρά τον ρόλο του κι εκτίθεται στα μάτια των κατοίκων της αποικίας με τη σκανδαλώδη ελευθεριότητα της συμπεριφοράς του. Σιγά σιγά όμως η οίησή του, η αφέλειά του και, κυρίως, ο παράφορος έρωτάς του για μια ντόπια γυναίκα με πραγματικά ανεξάρτητο πνεύμα (όχι σαν το δικό του) τον κάνουν να γίνει άθελά του πιόνι στα περίπλοκα πολιτικά παιχνίδια μεταξύ Παπανδρέου και Αμερικανών και να αναμιχθεί στις προετοιμασίες μιας αποσχιστικής εξέγερσης στο νησί, ενώ θα γνωρίσει την απόρριψη από την αγαπημένη του και θα βιώσει στο τέλος μια προσωπική συμφορά, με τον θάνατο σε δυστύχημα του γιου που είχε αποκτήσει από εκείνη.

Παρακολουθούμε, δηλαδή, την αποκαθήλωση ενός βασιλιά της εγωπάθειας και της ανεύθυνης ελαφρότητας, την οδυνηρή διάλυση των ψευδαισθήσεων ενός ανθρώπου που πίστευε πως μπορούσε να φέρει «τον κόσμο στα μέτρα του». Στο «Σοφό παιδί» ο πρωταγωνιστής βγαίνει αλώβητος (και αμεταμέλητος) από τις τρέλες, ακόμα και τα εγκλήματα που έχει διαπράξει. Στο «Ο κόσμος στα μέτρα» του ένας ίδιας κοπής πρωταγωνιστής, απλώς κατά δεκαπέντε χρόνια μεγαλύτερος, συντρίβεται τελικά πάνω στην πραγματικότητα. Είναι μήπως η διαφορά ζήτημα ηλικιακής ωρίμανσης; Απόηχος κάποιου προσωπικού δράματος του συγγραφέα; Πιθανόν. Στην προοπτική όμως της τροχιοδεικτικής λειτουργίας των λογοτεχνικών κειμένων είναι προπαντός ζήτημα αλλαγής πολιτισμικού κλίματος.

Ενώ στο «Σοφό παιδί» δεν υπήρχε ίχνος ψυχολογίας, εδώ ο Χωμενίδης επιχειρεί να εμβαθύνει στην ψυχή του πρωταγωνιστή του, να ψάξει για τις γενεσιουργές αιτίες της συμπεριφοράς του. Τις εντοπίζει στην τραυματική ανακάλυψη από τον νεαρό Μάρκο Σιμώτα ότι η ηρωική στάση του πατέρα του δεν ήταν στην πραγματικότητα ηρωική – κάτι που φαίνεται να υπαινίσσεται, σε συμβολικό επίπεδο, ότι οι γενιές της Μεταπολίτευσης στράφηκαν προς την ιδιώτευση, τον ατομοκεντρισμό και τον αμοραλισμό έχοντας δει να καταρρέουν τα είδωλα των μυθοποιημένων γεννητόρων τους. Αλλά ο ακραίος ατομοκεντρισμός ενός τύπου όπως ο Μάρκος Σιμώτας οδηγεί αναπόφευκτα στην εσωτερική ερημιά, στην κατάσταση του ανέστιου και άρριζου. Ο Σιμώτας θα το συνειδητοποιήσει τελικά, όταν θα αρχίσει να απορεί και ο ίδιος για την εμμονή του να αποκτήσει παιδί, κάνοντας το παν για να εμποδίσει την έγκυο ερωμένη του να το ρίξει. Το «σοφό παιδί» έχει γίνει ένας άσοφος, πανικόβλητος μέσα στη μοναξιά του εγώ του, αλλά επιτέλους ανθρώπινος ενήλικας!

Οπως λέει όμως ο λαός, πρώτα βγαίνει η ψυχή και μετά το χούι. Και το χούι του Χωμενίδη είναι η φάρσα ως συγγραφικό τικ, ο τραγέλαφος ως ρουτίνα των ιστοριών του. Αδύνατο να βρεις μία σκηνή στα βιβλία του, οσοδήποτε θλιβερή, που να μη διακωμωδείται τόσο σε επίπεδο εικόνων όσο και σε γλωσσικό επίπεδο. Εδώ όμως, σε ένα μυθιστόρημα με τον προσανατολισμό που περιγράψαμε, ο Χωμενίδης το παρακάνει. Ατέλειωτες λεπτομέρειες και περιελίξεις του μύθου, σχοινοτενείς διάλογοι δεν εξυπηρετούν τίποτε άλλο από τη φαρσική φιλοπαιγμοσύνη του, καταλήγοντας να δίνουν την εντύπωση της συγγραφικής αυταρέσκειας, καθώς μάλιστα όλοι οι χαρακτήρες μιλούν με το ίδιο, υπέρκομψο ύφος, που δεν είναι παρά το ύφος του Χωμενίδη. Το κεφάλαιο με την εκδρομή του Σιμώτα και της ερωμένης του στη ζώνη των πανέμορφων λεμουριόμορφων ανθρώπων του νησιού δεν είναι κάτι περισσότερο από μια κοκέτικη όσο και ξεκάρφωτη αναφορά στην ταινία «Αβαταρ».

Τόσο πολύ μεθάει ο Χωμενίδης από τον αφηγηματικό αυτοθαυμασμό του ώστε μοιάζει να ξεχνάει ότι η ιστορία του ήρωά του είναι κατασκεύασμα του γιου του, συρραφή και φανταστική ανάπτυξη αποσπασματικών μαρτυριών. Η μία και μοναδική, συντομότατη και μάλλον αδέξια παρέμβαση του πατέρα Σιμώτα, που διαμαρτύρεται για τις υιικές αυθαιρεσίες, ασφαλώς δεν αρκεί για να δώσει στο μυθιστόρημα την αίσθηση της διπλής ή αμφίβολης αλήθειας που προαναγγέλλει η ιδιόμορφη πλαισίωση του μύθου του.

Το συμπέρασμά μου: μπορεί οι ήρωες του Χωμενίδη να ωρίμασαν, αλλά ο δημιουργός τους μάλλον έχει ακόμα δρόμο να διανύσει για να αποδώσει πειστικά την ωρίμανσή τους.