Η Ηλέκτρα στον πόλεμο της Βοσνίας

Μια μαυροφορεμένη γυναίκα σκύβει πάνω από το άψυχο σώμα της κόρης της και ανάμεσα στα αναφιλητά της, απευθύνεται στον άνδρα της και λέει: «Εσύ το έκανες αυτό, Αγαμέμνονα. Εσύ τη σκότωσες. Ωρες ώρες αναρωτιέμαι πώς έγινες έτσι. Ο πόλεμος σε άλλαξε ή ήσουν πάντα έτσι;».

Η ατάκα της ηθοποιού που υποδύεται την Κλυταιμνήστρα – αργότερα μάθαμε ότι κατάγεται από την Κροατία και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την πατρίδα της λόγω του πολέμου τη δεκαετία του ’90 – ήταν μια από τις έντονες στιγμές της αγγλόφωνης παράστασης που παρακολουθήσαμε στην αυλή του Μουσείου Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στην Πλάκα.

Η «Ηλέκτρα στη Βοσνία» μιλούσε για τον πόλεμο εκεί, αλλά η σύλληψη των χαρακτήρων και της υπόθεσης είχε αφετηρία το αρχαίο δράμα. Η Ελλάδα του Σοφοκλή και του Ευριπίδη στο σήμερα και μάλιστα ένα σήμερα ιδωμένο από γυναικεία οπτική. Ποια επίδραση έχει ο πόλεμος στην οικογένεια; Στις σχέσεις μητέρας και κόρης; Aδελφών μεταξύ τους; Στις σχέσεις γυναίκα – άνδρα;

Η Πέγκι Σάνον, σκηνοθέτις και διευθύντρια της δραματικής σχολής του Πανεπιστημίου Ryerson στο Τορόντο, είχε αυτό ως αφετηρία της όταν συνέλαβε την ιδέα του «Women and war project» («Γυναίκες και πόλεμος»). Οι τρεις γυναίκες συγγραφείς στις οποίες ανατέθηκε η συγγραφή των τριών παραστάσεων που σκηνοθέτησε η Σάνον και αυτή την εποχή είναι σε παγκόσμια περιοδεία, φέρνουν τους ήρωες της αρχαίας δραματουργίας (Ιφιγένεια, Ηλέκτρα, Αίας) στα θέατρα των σύγχρονων πολέμων και η κάθε μια ξεχωριστά, φωτίζει από την πλευρά της διαφορετικές πτυχές του πολέμου σε σχέση με τη γυναίκα.

H Ηλέκτρα που είδαμε στην Πλάκα (γράφτηκε από την Καναδή Τζούντιθ Τόμσον) ήταν βασισμένη σε συγκεκριμένους χαρακτήρες-αρχέτυπα, έτσι όπως λειτουργούν μέσα στη οικογένεια. Στο έργο η Ηλέκτρα ζηλεύει θανάσιμα την αδελφή της, την Ιφιγένεια. Αντιζηλία και μίσος όμως υπάρχει και μεταξύ των δύο αδελφών «στρατηλατών του πολέμου» Μενέλαου και Αγαμέμνονα, που ηγούνται αντίπαλα στρατόπεδα στις μάχες της Βοσνίας.

Η Κασσάνδρα εικονίζεται ως Ρωσίδα που έχει απαχθεί και έχει σταλεί στη Βοσνία ως πόρνη, θύμα και εκείνη ενός πολέμου που την έχει αφήσει ορφανή από γονείς. Στην αγκαλιά της βρίσκει καταφύγιο ο Αγαμέμνων όταν καταλαβαίνει ότι η συμφωνία που είχε κάνει με τον αδελφό του Μενέλαο έχει οδηγήσει την κόρη του την Ιφιγένεια σε άγριο θάνατο. Αντιζηλίες, μίση και αδελφικά μαχαιρώματα. Φόβος, φθόνος και διάθεση για εκδίκηση. Ο πόλεμος φέρνει στο φως όλη τη βία που υπήρχε χρόνια κρυμμένη κάτω απ’ το χαλί.

Το περιβάλλον για την παράσταση ιδανικό. Στο βάθος φωτισμένη η Ακρόπολη, η μικρή αυλή στο παλιό νεοκλασικό κτίριο λειτουργεί ως φυσική σκηνή, ο κόσμος σιωπηλός και προσηλωμένος, η μουσική (από τον Τζέικ Βάντεραμ που παίζει πλήκτρα στην παράσταση) υπαινικτική αλλά ουσιαστική, τα κοστούμια σημερινά, χακί παντελόνια και κασκέτο για τους στρατιώτες που κρατούν αυτόματα, αέρινα μακριά φορέματα για τις γυναίκες, σε ήσυχα χρώματα εκτός από την Ηλέκτρα που φοράει κόκκινο φόρεμα της φωτιάς. Οι ηθοποιοί – οι περισσότεροι είναι φοιτητές – από τον Καναδά, τις ΗΠΑ και την Ελλάδα (ο Στάθης Γράψας υποδύεται τον Αγαμέμνονα).

«Ηθελα να διερευνήσω από καλλιτεχνική αλλά και κοινωνική άποψη πώς δρουν οι άνθρωποι σε καιρό πολέμου και δη οι γυναίκες», έλεγε μετά την παράσταση η Πέγκυ Σάνον. «Το αποτέλεσμα βέβαια είναι εμφανές. Ισχύει και για τον “Αίαντα” που είναι το πιο πιστό από τα τρία έργα στο πρωτότυπο κείμενο. Η τόνωση του εθνικιστικού συναισθήματος που υπάρχει συνήθως με τον πόλεμο – κυρίως στην Αμερική το βλέπεις αυτό – είναι μια πλάνη, ένα ψέμα και με την εν λόγω τριλογία δείχνουμε καθαρά ότι δεν υπάρχει κρυμμένο μεγαλείο. Πουθενά. Το μόνο που φέρνει ο πόλεμος είναι καταστροφή. Καταστροφή της οικογένειας, των σχέσεων, των ανθρώπων».