Γεωγραφία της φρίκης και ενοχή της Ιστορίας

Σε όλο το έργο τού πρόωρα χαμένου xιλιανού συγγραφέα (1953-2003) , ο θρίαμβος του Κακού γίνεται το νόημα της Ιστορίας. Οι άνθρωποι κινούνται από σκοτεινά κίνητρα, το έγκλημα δεν υπόκειται σε ερμηνείες, οι φορείς του διαχέονται και σχετικοποιούνται, αίτιο και αιτιατό συγχέονται, και η στατιστική επιβεβαιώνει τη νοσηρότητα της εποχής.

Πώς υπ’ αυτούς τους όρους μπορεί ένας συγγραφέας να έχει ασκήσει τέτοια γοητεία στους διανοουμένους «προοδευτικής κοπής»; Πώς γίνεται ο χιλιανός πλάνης να θεωρείται ο «παραγωγικότερος νεκρός συγγραφέας», καθώς σχεδόν μία δεκαετία μετά τον θάνατό του ανασκάπτονται κάθε τόσο τα αρχεία του και ανασύρονται διαμάντια; Πώς γίνεται οι μεταφράσεις του έργου του να πολλαπλασιάζονται, οι οπαδοί του να συγκροτούν εταιρείες μελέτης και όσοι τον αμφισβητούν να παραδέχονται ότι δεν μπόρεσαν να ξεκολλήσουν ούτε στιγμή από ογκώδη έργα του, όπως «Οι άγριοι ντετέκτιβ» (μτφ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη); Δεν ξέρω. Το βέβαιο είναι ότι το «2666», ένα επίσης ογκωδέστατο άθροισμα πέντε διαφορετικών _ όπως ήθελε ο ίδιος ο Μπολάνιο _ μυθιστορημάτων, διαβάζεται ως μαρτυρία μιας εποχής όπου οι βεβαιότητες έχουν κλονισθεί, όπου το χάος κυριαρχεί, όπου η ομογενοποίηση του πλανήτη συμβαδίζει με τη διεύρυνση των ανισοτήτων, όπου η φτώχεια εκσυγχρονίζεται και αναπαράγεται εν είδει σπείρας. Η σχεδόν νοσηρή εμμονή με την οποία ο Μπολάνιο σκύβει πάνω από το πτώμα της επαγγελίας της ευημερίας καταλήγει σε ένα ολοκληρωμένο αισθητικό αποτέλεσμα, μια και μόνο η λογοτεχνία μοιάζει ικανή να ανασυγκροτήσει τη θρυμματισμένη πραγματικότητα.

Εξού και ο χαρακτηρισμός «ολικό μυθιστόρημα» που αποδίδεται συχνά στο έργο του. Τα πέντε βιβλία συγκλίνουν από γεωγραφική σκοπιά σε ένα σημείο στον χάρτη, τη Σιουδάδ Χουάρες, εδώ ονομάζεται Σάντα Τερέζα, στα σύνορα Μεξικού και ΗΠΑ, μια διαρκώς επεκτεινόμενη βιομηχανική πόλη που, σύμφωνα με την υπόθεση εργασίας, συμπυκνώνει τις πραγματικότητες του καιρού μας. Κατ’ αρχάς, γιατί βρίσκεται καβάλα στα όρια ανεπτυγμένου Βορρά και υπανάπτυκτου Νότου. Δεύτερον, γιατί εδώ έχουν εγκατασταθεί οι περίφημες μακιγιαδόρας, βιομηχανίες συναρμολόγησης μηχανολογικού εξοπλισμού που αξιοποιούν το φτηνό εργατικό δυναμικό και επανεξάγουν τα προϊόντα στην παγκόσμια αγορά. Τρίτον, γιατί εδώ συρρέουν χιλιάδες άνεργοι από άλλες επαρχίες του Μεξικού και χώρες της Νότιας Αμερικής για να βρουν δουλειά συγκροτώντας εύθραυστες κοινωνικές συσσωματώσεις. Τέταρτον, γιατί η γεωγραφία των συνόρων τροφοδοτεί ελπίδες, κατασκευάζει πρότυπα εύκολου πλουτισμού, εκτρέφει προσδοκίες για διάβαση των υλικών και φαντασιακών συνόρων.

Εν μέσω λοιπόν της φυσικής πλήξης στην έρημο Σονόρα, μια ανάσα από το αμερικανικό όνειρο, στοιβάζονται της γης οι κολασμένοι. Η νέα κοινωνία περιλαμβάνει τα παλιά τζάκια των γαιοκτημόνων, τους πανεπιστημιακούς, τους πολιτικούς, τους εργαζομένους στον τριτογενή τομέα. Αλλά περιλαμβάνει και το οργανωμένο έγκλημα, το οποίο διογκώνεται λόγω του χρήματος που συσσωρεύεται και της συνοριακότητας της περιοχής. Πορνεία, ναρκωτικά, τράφικινγκ, διαπλοκές πάσης φύσεως συναρθρώνονται για να παραγάγουν υπεραξία αλλά και, ως παραπροϊόν, άφθονη φρίκη. Τα πτώματα κατακρεουργημένων και βιασμένων νεαρών γυναικών συσσωρεύονται με την ψυχρή γλώσσα του αστυνομικού ρεπορτάζ, χωρίς να γίνεται απολύτως σαφές ποιοι είναι οι ένοχοι. Τα κίνητρα παραμένουν εξίσου ασαφή με τα υποκείμενά τους. Μοιάζει σαν ένοχος να είναι η ίδια η ιστορία του ξεριζώματος αυτών των ανθρώπων, οι λάθος προσδοκίες στον λάθος τόπο, η ενάντια στις φυσικές παραδοχές απόπειρα να φτιαχτεί μια εκπολιτισμένη όαση στο μέσον της ερήμου και η αδυναμία πραγμάτωσης του αμερικανικού ονείρου μέσω της ομογενοποίησης του χώρου.

Για να νοηματοδοτηθεί όμως το Κακό απαιτείται η αποφασιστική συμβολή της λογοτεχνίας. Το βιβλίο έχει ξεκινήσει με τη χαλαρή και φαινομενικά άσχετη σύμπραξη τεσσάρων κριτικών-πανεπιστημιακών που έχουν εμμονή με έναν γερμανό συγγραφέα του οποίου τα ίχνη έχουν χαθεί από καιρό. Μόνο στο τέλος του έργου θα αποκαλυφθεί με κάθε λεπτομέρεια η πορεία του συγγραφέα και οι δρόμοι του, που εκκινούν από τη Σοβιετική Ενωση στα χρόνια της χιτλερικής εισβολής και συγκλίνουν με αυτούς των άλλων πρωταγωνιστών στη Σάντα Τερέζα. Η αναζήτηση γεωγραφικού νοήματος από τον Μπολάνιο θα ταυτιστεί με την πορεία των ερευνητών προς τη μυθική συμπύκνωση των πραγματικοτήτων της εποχής. Καθ’ οδόν θα έχουμε ιππεύσει το άλογο της σύγχρονης ιστορίας σε διάφορα σημεία της ευρωπαϊκής ηπείρου όπου ο ήρωας συγγραφέας έχει ζήσει στη διάρκεια των πολλαπλών αποδράσεών του.

Εντέλει η χαλαρή αυτή ελεγεία του σύγχρονου κόσμου δεν σε αφήνει να κλείσεις μάτι για μερικές νύχτες.