Της τέχνης τα απαγορευμένα

Το ημερολόγιο έγραφε 1979, η δημοκρατία είχε αποκατασταθεί και ο Ηλίας Πετρόπουλος θα μπορούσε ίσως να συμπεράνει ότι οι περιπέτειες των έργων του ανήκαν στο παρελθόν. Τα «Ρεμπέτικα», μια σχεδόν εξαντλητική μελέτη, και τα «Καλιαρντά», η πρώτη καταγραφή του κώδικα επικοινωνίας των ομοφυλοφίλων, είχαν απαγορευτεί το ’68 και το ’71 αντίστοιχα. Εκείνο το πολιτειακό καθεστώς όμως δεν φημιζόταν για τις καλές σχέσεις με την ελευθερία της έκφρασης. Οπως είδε τα πράγματα ο Πετρόπουλος, αυτή η σχέση δεν σημείωσε πρόοδο ούτε στα χρόνια που ακολούθησαν. Το «Εγχειρίδιο του καλού κλέφτη» προκάλεσε σάλο για προσβολή της δημόσιας αιδούς και εξύβριση της δικαστικής και εκτελεστικής εξουσίας. Ο συγγραφέας μάλλον επιβεβαίωσε την ορθότητα της επιλογής του να ζει στο Παρίσι από το 1975, ο εκδότης του όμως, ο Γιάννης Δουβίτσας της Νεφέλης, δεν ταλαιπωρήθηκε και λίγο. Τουλάχιστον όχι λιγότερο και από κάποιους άλλους συναδέλφους του: την ίδια χρονιά, το περιοδικό «Αμφί» εξόργισε τόσους, εξαιτίας ενός ποιήματος του Νίκου Σπάνια για την ομοφυλοφιλία, που στους εκδότες ασκήθηκε ποινική δίωξη.

Ο Μαρκήσιος και ο Χατζιδάκις

Δύο χρόνια αργότερα, ο Εξάντας κυκλοφόρησε τη «Φιλοσοφία στο μπουντουάρ» του Μαρκήσιου ντε Σαντ. Το έργο, πλήρες ανομολόγητων ερωτικών συνευρέσεων, προκάλεσε εισαγγελική απαγόρευση. Ο εκδοτικός κόσμος απάντησε στη διαταγή απόσυρσης, επανεκδίδοντας το κείμενο του Σαντ με την υπογραφή και την ευθύνη 48 εκδοτικών οίκων. Οσοι φοβήθηκαν ως επακόλουθο κάθε είδους οργιώδεις ακολασίες, ίσως και να καθησυχάστηκαν που μοναδική συνέπεια της διακίνησης των ιδεών του Σαντ ήταν ακόμα περισσότερες εκδόσεις για την ψυχαναλυτική, ιστορική και πολιτική ανάγνωσή του. Ισως βέβαια να τα χρειάστηκαν, όταν την ίδια χρονιά το Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, με τον Μάνο Χατζιδάκι στα ηνία του, αποφάσισε να μεταδώσει το μυθιστόρημα «Ο Λούσιας» του Νίκου Χουλιαρά. Ο Χατζιδάκις δεν είχε δεχτεί να λογοκρίνει μερικές ελευθεροστομίες που εμφανίζονταν στο έργο, με αποτέλεσμα τη διακοπή της μετάδοσης και την ολοένα μεγαλύτερη απογοήτευση του Χατζιδάκι.

Σκορσέζε και Καζαντζάκης

Στα χρόνια που ακολούθησαν, η ανοχή δεν κέρδισε και πολύ έδαφος. Το 1988, οι κινητοποιήσεις παραεκκλησιαστικών οργανώσεων εναντίον της κατά Μάρτιν Σκορσέζε κινηματογραφικής εκδοχής του «Τελευταίου Πειρασμού» του Νίκου Καζαντζάκη (παρόμοιες με εκείνες που είχε αντιμετωπίσει και ο συγγραφέας στα χρόνια του), ήταν και εκτεταμένες και αποτελεσματικές. Το ειδύλλιο του κινηματογραφικού Ιησού (τον υποδυόταν ο Γουίλεμ Νταφό) και της Μαγδαληνής (Μπάρμπαρα Χέρσεϊ) σκανδάλισε τους ζηλωτές και οι διαδηλώσεις τους στο Κέντρο της Αθήνας ήταν καθημερινό φαινόμενο για βδομάδες. «Σκοτσέζε (sic) δεν θα περάσει», αναγραφόταν σε ένα από τα πανό τους και τελικά οι κόπιες αποσύρθηκαν από τους κινηματογράφους που προέβαλλαν την ταινία, η οποία μέχρι σήμερα, έστω και τυπικά, θεωρείται απαγορευμένη. Και, εντάξει, εκείνες οι κόπιες απλώς απομακρύνθηκαν. Μερικά αντίτυπα του βιβλίου «Μ εις τη νι» του Μίμη Ανδρουλάκη είχαν λιγότερο καλή τύχη. Το 1999 στη Θεσσαλονίκη, μερικά από αυτά ρίχτηκαν δημόσια στην πυρά. Οσα βέβαια γλίτωσαν το ομαδικό κάψιμο γνώρισαν μεγάλη δημοσιότητα, που ξεπέρασε τα σύνορα της χώρας. Οχι ότι στη συνέχεια κυριάρχησε στη Θεσσαλονίκη η ανεκτικότητα. Τον Απρίλιο του 2000, το 2ο Πανόραμα Ομοφυλοφιλικών Ταινιών συρρικνώθηκε έπειτα από αντιδράσεις που είχαν και τη στήριξη του τότε νομάρχη, με το επιχείρημα ότι μερικές από τις προβολές συνέπιπταν με τις πρώτες ημέρες της Μεγάλης Εβδομάδας.

Δόμνα Σαμίου και Outlook

Ούτε από τη νέα χιλιετία έλειψαν παρόμοια περιστατικά. Το 2005, ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος καταδίκασε τα αποκριάτικα τραγούδια που είχε καταγράψει η Δόμνα Σαμίου, κάνοντας λόγο για «νόσο του πνεύματος, μωρία, αφροσύνη, πώρωση συνειδήσεως». Την ίδια χρονιά, το κόμικς του Αυστριακού Γκέραρντ Χάντερερ «Η ζωή του Ιησού» (παρουσίαζε τον πρωταγωνιστή να περνάει γενικώς αρκετά καλά) αντιμετώπισε οργίλες εκκλησιαστικές αντιδράσεις και μια εισαγγελική διαταγή για απαγόρευση, ενώ ο συγγραφέας καταδικάστηκε πρωτοδίκως σε έξι μήνες φυλάκιση, μέχρι που αθωώθηκε από το Εφετείο.

Ο μεγαλύτερος θόρυβος, φυσικά, είχε γίνει δύο χρόνια πριν. Η έκθεση Outlook διοργανωνόταν στον χώρο «Τεχνόπολις» του Δήμου Αθηναίων, στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας. Ανάμεσα στα εκθέματα, ένα τελάρο του Τιερί Κορντιέ με τον τίτλο «Πότισέ με» και θέμα ένα πέος που εκσπερμάτιζε πάνω σε ένα σταυρό. Ενας πολίτης διαμαρτυρήθηκε από την τηλεοπτική συχνότητα του ενός πολιτικού φορέα και το σκάνδαλο πήρε διαστάσεις. Από την αξιωματική αντιπολίτευση ακούστηκαν αυστηρές δηλώσεις, ένας ιεράρχης αποφάσισε ότι ο πίνακας δεν είχε σχέση με τέχνη και πολιτισμό, ένας αρχηγός κόμματος έγραψε στον πρόεδρο του Αρείου Πάγου που με τη σειρά του έδωσε εντολή για έρευνα και διώξεις αν χρειαζόταν, ενώ ο υπουργός Πολιτισμού δήλωσε μεταξύ των άλλων ότι το έργο «κακώς ήταν εκτεθειμένο». Τελικά ,το έργο αποσύρθηκε από τους διοργανωτές, αλλά οι μπελάδες για την έκθεση Outlook δεν θα τέλειωναν εκεί. Λίγο μετά, εντοπίστηκε μια φωτογραφία του Θανάση Τότσικα που απεικόνιζε τον καλλιτέχνη να συνουσιάζεται με ένα καρπούζι. Το αποτέλεσμα ήταν, και εδώ, η αποκαθήλωση.

Η επόμενη έκθεση που θα έβλεπε αστυνομικούς να περνούν το κατώφλι της ήταν η Art Athina, το 2006. Μήλον της Εριδος, ένα μικρής διάρκειας βίντεο με τον τίτλο «Εθνικός ύμνος» το οποίο υπέγραφε η Εύα Στεφανή και σκανδάλισε πολλούς γιατί με το να απεικονίζει σκηνές μιας γυναίκας που αυνανίζεται υπό τους ήχους του Εθνικού Υμνου, προσέβαλλε τα εθνικά σύμβολα. Το έργο απαγορεύτηκε και απούσης της καλλιτέχνιδος, συνελήφθη ο διευθυντής της έκθεσης Μιχάλης Αργυρού, ο οποίος τελικά αθωώθηκε.

Ο Πικάσο και ο Κάρολος Κουν

Απών φυσικά ήταν και ο Πάμπλο Πικάσο το 2008, όταν μια έκθεση χαρακτικών του με τον τίτλο Suite 347 στο Τελλόγλειο Ιδρυμα Τεχνών του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου, έκανε τον διευθυντή Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ανατολικής Θεσσαλονίκης να γουρλώσει τα μάτια. Ενώ αρχικά είχε εγκρίνει την επίσκεψη μαθητών στην έκθεση, όταν έπειτα από καταγγελίες γονέων για άσεμνα έργα την επισκέφθηκε ο ίδιος, εξέδωσε εγκύκλιο χαρακτηρίζοντας ορισμένα χαρακτικά ακατάλληλα. «Και επειδή είναι Πικάσο; Οταν γίνεται μια έκθεση και δείχνει οτιδήποτε πρέπει τα παιδιά να το βλέπουν;», θα έλεγε λίγο αργότερα, ενώ η υπόθεση θα έφτανε μέχρι τη Βουλή. Οταν τελικά η απαγόρευση ήρθη, ο χρόνος είχε περάσει. Οι επισκέψεις μαθητών δεν συμπεριλαμβάνονταν πλέον στα προγράμματα του Τελλόγλειου.

Δηλαδή, μέχρι σήμερα το θέατρο είχε γλιτώσει από όλα αυτά από απαγορεύσεις ή έστω επιθέσεις; Μάλλον όχι. Ηταν Σεπτέμβριος του 1959 όταν ο Κάρολος Κουν μαζί με πλειάδα επίλεκτων συνεργατών είχε σκηνοθετήσει και παρουσιάσει στο Ηρώδειο τη θρυλική διασκευή των «Ορνίθων» του Αριστοφάνη. Τις περισσότερες αντιδράσεις προκάλεσε η μετατροπή του «Ιεροφάντη» σε χριστιανό ιερέα, ενώ ανάμεσα στους εξοργισθέντες ήταν και ο υπουργός Προεδρίας της κυβέρνησης Καραμανλή, Κωνσταντίνος Τσάτσος, που απαγόρευσε τη συνέχιση των παραστάσεων στο Ηρώδειο. Η γραφή του Κουν χαρακτηριζόταν «νόσος που μαστίζει την πνευματική ζωή», στους συντελεστές της παράστασης αποδόθηκε «αδυναμία κατανοήσεως των αρχαίων κειμένων», ενώ η μουσική του Χατζιδάκι θεωρήθηκε «χυδαιοτάτη». Πολλά χρόνια αργότερα, το 2011, στο θέατρο που είχε πάρει το όνομα του σκηνοθέτη εκείνων των «Ορνίθων», θα σημειωνόταν επίθεση από οπαδούς, λίγο πριν από την έναρξη μιας παράστασης που απλώς έφερε τον τίτλο: «Ταξιδεύοντας με τον ΠΑΟΚ». Το ζήτημα προκάλεσε την παρέμβαση του δημάρχου, του γενικού γραμματέα Αθλητισμού, του υπουργού Πολιτισμού. Ενώ ένα βράδυ του 2009, μισή ώρα πριν από την έναρξη της παράστασης «Το κίτρινο σκυλί», με αναφορές στη δολοφονική επίθεση στην Κωνσταντίνα Κούνεβα, μια ομάδα νεαρών μπήκε στο θέατρο, πέταξε μπογιές, έγραψε συνθήματα και φώναξε: «Βγάζετε λεφτά από τον πόνο της».