…και η διασταύρωση ψυχιατρικής, λογοτεχνίας και εθνικής παθογένειας

^«Ο ρόλος ενός συγγραφέα δεν είναι να θεραπεύει μια κοινωνία αλλά να την ακούει», επιμένει ο Αντόνιο Λόμπο Αντούνες. Και ισχυρίζεται πως διάλεξε την ειδικότητα της ψυχιατρικής επιστρέφοντας από την Αγκόλα, επειδή δεν υπέφερε άλλο το αίμα.

«Αντεξα πέντε χρόνια» μας είπε, «επειδή πήγαινα στη σκηνή μου κι έγραφα. Ο πόλεμος κατέστρεψε τη νιότη μας και διέλυσε τις ζωές μας, δεν έγραψα όμως ποτέ γι’ αυτόν. Από σεβασμό προς τους νεκρούς». Αντ’ αυτού, μέσα από έναν συνειρμικό, αποσπασματικό, λαχανιαστό λόγο, ο Αντούνες έκανε ένα καλειδοσκοπικό ψυχογράφημα της πορτογαλικής κοινωνίας όπως αυτή αντιμετωπίζει τα φαντάσματά της. Και μάλλον είναι αυτός ο πιο «λογοτεχνικός» σε σχέση με τους άλλους δύο δημοφιλείς σήμερα συγγραφείς – ψυχιάτρους: τον Αμερικανό Ιρβιν Γιάλομ και τον Γαλλοαλγερινό Μορίς Ατιά.

Ο Ατιά μιλά για παρόμοια ύπουλες καταστάσεις με εκείνες της Αγκόλας, αλλά η προσωπική του εμπλοκή είναι πολύ μικρή και το λογοτεχνικό του σχέδιο λιγότερο φιλόδοξο. Χρησιμοποίησε ως πηγές τις ψυχαναλυτικές συνεδρίες του με θύματα και θύτες του πολέμου της Αλγερίας και έγραψε αστυνομικά μυθιστορήματα («Το μαύρο Αλγέρι», «Η κόκκινη Μασσαλία», εκδ. Πόλις) για να εκλαϊκεύσει την ιστορία μιας τραγωδίας που ήταν ταμπού. Ο Γιάλομ απ’ τη μεριά του στράφηκε στη λογοτεχνία για να διδάξει τη δική του μέθοδο ψυχοθεραπείας σε μια εποχή που οι γιατροί της ψυχής άρχισαν να καταφεύγουν στις φαρμακευτικές αγωγές. Και στα μυθιστορήματά του («Οταν έκλαψε ο Νίτσε», «Η θεραπεία του Σοπενάουερ», «Το πρόβλημα Σπινόζα», εκδ. Αγρα) εστίασε στα ατομικά (και όχι συλλογικά) υπαρξιακά αδιέξοδα, όπως ο φόβος του θανάτου, το αίσθημα της απομόνωσης ή της απουσίας νοήματος στη ζωή. Εν τέλει ο Αντούνες είναι και ο πιο βαθιά πολιτικός από τους τρεις.

«Εγινα ψυχίατρος», εξομολογήθηκε, «όχι για να μάθω να θεραπεύω αλλά για να μάθω να ζω. Για να γιατρευτώ εγώ μέσα από τους άλλους».