Η τέχνη στα όριά της

Σοβιετικοί στρατιώτες με πλήρη εξάρτυση κατεβαίνουν από το καμιόνι και παίρνουν θέση μάχης. Απέναντί τους, πίσω από ένα πρόχειρο τείχος φτιαγμένο από παλιά έπιπλα, είναι οχυρωμένοι οι τελευταίοι υπερασπιστές της ναζιστικής Γερμανίας. Η μάχη του Βερολίνου, η τελευταία μάχη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη, μαίνεται. Δέκα λεπτά αργότερα η έκβαση έχει κριθεί. Ο Κόκκινος Στρατός κερδίζει. Πιάνει αιχμαλώτους τους Γερμανούς, παίρνει λάφυρα τα όπλα του εχθρού.

Το κοινό χειροκροτεί και οι διοργανωτές ευχαριστούν τους εθελοντές -ούτε καν ερασιτέχνες ηθοποιούς – που συμμετείχαν στη μάχη, η οποία δόθηκε σε ένα χωράφι στα περίχωρα του Βερολίνου. Η παράσταση έχει τελειώσει. Για την ακρίβεια μόλις έχει ολοκληρωθεί ένα από τα δρώμενα-έργα τέχνης που συνθέτουν την εφετινή Μπιενάλε του Βερολίνου. Μια διοργάνωση που έχει καταφέρει να προβληματίσει και σε αρκετές περιπτώσεις να διχάσει, σχετικά με το κατά πόσον είναι μια εικαστική έκθεση με πολιτικό χαρακτήρα ή μια πολιτική πράξη ενδεδυμένη τον μανδύα της τέχνης.

«Η τέχνη είναι πολιτική», υποστηρίζει ο πολωνός καλλιτέχνης Αρτουρ Ζμιτζέφσκι, ένας εκ των επιμελητών της 7ης Μπιενάλε του Βερολίνου. «Δεν υποχρεούμαστε να αλλάξουμε την υπάρχουσα πολιτική. Μπορούμε όμως να προτείνουμε τη δική μας ή ακόμη και ένα διαφορετικό είδος πολιτικών. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι περισσότερη τέχνη που να προσφέρει τα μέσα, τον χρόνο και τους πόρους για την επίλυση των οικονομικών προβλημάτων της πλειονότητας των μη εχόντων».

Αν η Μπιενάλε του Βερολίνου προτείνει πολιτική ή πολιτικούς είναι ένα θέμα που τίθεται υπό συζήτηση. Εκείνο που μοιάζει βέβαιο είναι ότι έχει πάρει σαφώς αποστάσεις από το έργο τέχνης με την παραδοσιακή έννοια του όρου και «βαφτίζει» ως τέχνη μια σειρά πολιτικών πράξεων που το αμύητο κοινό δεν μπορεί να εντοπίσει στην πόλη ως έργα τέχνης παρά μόνο αν κυκλοφορεί με οδηγίες χρήσης ανά χείρας. Ο 26χρονος πολωνός καλλιτέχνης Λούκας Σουροβίετς, για παράδειγμα, επέλεξε να μεταφυτεύσει εκατοντάδες σημύδες από την περιοχή του στρατοπέδου συγκέντρωσης Αουσβιτς – Μπιρκενάου της Πολωνίας σε δεκάδες κήπους, πάρκα και σχολεία του Βερολίνου ως ένα «μνημόσυνο» για τους ενάμισι εκατομμύριο ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους. Ποιος μπορεί όμως να δει συνολικά την «εγκατάσταση – ζωντανό μνημείο» και να τριγυρίζει στην πόλη αναζητώντας τις ενημερωτικές πινακίδες που συνοδεύουν κάθε σημύδα;

Το κοινό δείχνει απροετοίμαστο μπροστά σε αυτή την Μπιενάλε όπου η πολιτική έχει παραγκωνίσει την τέχνη. Οι κριτικοί στον διεθνή Τύπο μοιάζουν προβληματισμένοι – και αρκετές φορές επικριτικοί – απέναντι σε μια διοργάνωση που χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι επιχειρεί να ρίξει αλάτι σε αρκετές ανοιχτές πληγές της ανθρωπότητας, όπως το Μεσανατολικό, το Ολοκαύτωμα, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, η λογοκρισία, και επιλέγει να προωθήσει την αποϋλοποίηση της τέχνης στο όνομα της στρατευμένης εικαστικής δημιουργίας.

Το σύστημα της αγοράς έχει βγει από τα νερά του, καθώς έχει συνηθίσει είτε σε γυαλιστερές εκθέσεις τύπου Βενετίας – όπου παρουσιάζονται οι τελευταίες τάσεις με πινελιές πολιτικής και πολύ γκλάμουρ που προσθέτουν τα γιοτ των εκατομμυριούχων συλλεκτών και οι αστραφτερές κινηματογραφικές παρουσίες – είτε σε περιφερειακές Μπιενάλε, όπως της Κωνσταντινούπολης, όπου πολιτική και τέχνη συνυπάρχουν, χωρίς όμως να συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα όπως το εφετινό στο Βερολίνο.

Και τελικά δεν είναι λίγοι εκείνοι που θεωρούν ότι η εφετινή διοργάνωση απέχει από τον «πολιτιστικό φάρο» που το Βερολίνο είχε ονειρευτεί το 1996 και πως τα 2,5 εκατ. ευρώ του προϋπολογισμού δεν ανταποκρίνονται στο τελικό αποτέλεσμα.

Το στίγμα του όμως ο Αρτουρ Ζμιτζέφσκι το έδωσε από νωρίς και με πολλούς τρόπους. Ηδη από τον Δεκέμβριο επέλεξε ως συνεπιμελητές τη συμπατριώτισσά του Γιοάνα Βάρζα και τη ρωσική καλλιτεχνική κολεκτίβα Βοΐνα, που έχει βρεθεί ουκ ολίγες φορές στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων, άλλοτε διότι τα μέλη της έκαναν σεξ δημοσίως, άλλοτε διότι είχαν επιτεθεί σε περιπολικό της Αστυνομίας. Εν συνεχεία αποφάσισε να μην ακολουθήσει την πεπατημένη, δεν προσκάλεσε δηλαδή καλλιτέχνες της επιλογής του, αλλά απηύθυνε ανοιχτή πρόσκληση. Επέλεξε όμως μόλις 30 από τις 7.000 προτάσεις που δέχτηκε και τις υπόλοιπες τις φιλοξενεί – όχι υλοποιημένες – με τη μορφή αρχείου.

Εξέδωσε έναν 400 σελίδων κατάλογο-μανιφέστο που εν ολίγοις εξηγεί ότι επιτέλους η τέχνη πρέπει να σταματήσει να θέτει ερωτήματα και να αρχίσει να δίνει απαντήσεις. Αλλωστε εύγλωττος είναι και ο τίτλος της διοργάνωσης: «Ξεχάστε τον φόβο». Επίσης, δήλωσε ότι θέλει να δημιουργήσει «μια έκθεση που να παραπέμπει περισσότερο σε κοινοβούλιο παρά σε μουσείο».

Γι’ αυτό και τον πρώτο όροφο του βασικού εκθεσιακού χώρου της Μπιενάλε, στο Ινστιτούτο Σύγχρονης Τέχνης KW, τον παραχώρησε – ή τον παρέδωσε, όπως λένε οι επικριτές του – στο κίνημα των Αγανακτισμένων, οι οποίοι έχουν στήσει αντίσκηνα, έχουν γράψει συνθήματα στους τοίχους με έντονα χρώματα κι έχουν απλώσει σε πάγκους φυλλάδια και ενημερωτικό υλικό του κινήματός τους. Μέσα στις επιλογές του ήταν η 41χρονη ισραηλινή καλλιτέχνις Γιαέλ Μπαρτάνα, της οποίας τυπικά μπορεί κάποιος να δει το έργο της ως βιντεοεγκατάσταση. Το θέμα του όμως μόνο ως έργο τέχνης δεν μπορεί να εκληφθεί καθώς «διοργανώνει» το πρώτο διεθνές συνέδριο του κινήματος της εβραϊκής αναγέννησης. Πιο απλά; «Ζητάμε την επιστροφή 3,3 εκατομμυρίων Εβραίων στην Πολωνία για να διορθώσουμε τα λάθη της Ιστορίας». Εξάλλου προ ημερών διοργάνωσε συζήτηση θέτοντας ερωτήματα όπως: «Πώς θα έπρεπε η Ευρωπαϊκή Ενωση να αλλάξει για να υποδεχτεί τους Αλλους; Πώς θα έπρεπε να αλλάξει το Ισραήλ για να γίνει τμήμα της Μέσης Ανατολής;».

«Οι καλλιτέχνες θα έπρεπε να ασχολούνται με την πολιτική και όχι να αφήνουν τη δράση στους πολιτικούς», λέει ο 36χρονος εκ Παλαιστίνης Χαλέντ Τζαράρ, ο οποίος πέρυσι προκάλεσε αναστάτωση όταν δημιούργησε μια ανεπίσημη σφραγίδα δικής του έμπνευσης για όσους εισέρχονταν στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη.

Για την Μπιενάλε σχεδίασε ένα γραμματόσημο για το «Κράτος της Παλαιστίνης» – κάτι που δεν επιτρέπεται στην πατρίδα του -, το οποίο τύπωσαν τα γερμανικά ταχυδρομεία και ήδη έχουν διακινηθεί περίπου 20.000 κομμάτια, καθώς χρησιμοποιούνται κανονικά στην αλληλογραφία και έχουν ξεκινήσει να κάνουν τον γύρο του κόσμου.

Μια εφημερίδα free press αποτελεί το έργο της ακτιβίστριας εικαστικού από τη Λευκορωσία Μαρίνας Ναπρούσκινα, η οποία χρησιμοποιεί την τέχνη για να εκφράσει την αντίθεσή της στον πρόεδρο της χώρας της Αλεξάντρ Λουκασένκο. Εχει «χτίσει» ένα γραφείο αντιπροπαγάνδας όπου συγκεντρώνει αρχεία με αυθεντικό υλικό από τη Λευκορωσία το οποίο έχει παρουσιάσει σε αρκετά ευρωπαϊκά μουσεία και εκδίδει την εφημερίδα της, την οποία διανέμουν ακτιβιστές φίλοι της στην πατρίδα της, «μια χώρα όπου τα κρατικά μέσα ελέγχουν τα πάντα», όπως υποστηρίζει, και δηλώνει πως ορισμένες φορές φοβάται για την ασφάλειά της. «Μετά τις εκλογές ήξερα ότι έπρεπε να κάνω κάτι. Και η τέχνη μπορεί να αλλάξει πολλά», λέει η Μαρίνα Ναπρούσκινα.

Μια παρέα γυμνών ανδρών και γυναικών γελούν και παίζουν «μπιζ» στο βίντεο του επιμελητή της έκθεσης Αρτουρ Ζμιτζέφσκι. Και αν κατ’ αρχάς οι θεατές μειδιούν πονηρά, γρήγορα το χαμόγελο παγώνει στα χείλη τους καθώς διαπιστώνουν ότι η γυμνή παρέα βρίσκεται σε έναν θάλαμο αερίων ναζιστικού στρατοπέδου συγκέντρωσης.

Από τους αστέρες-καλεσμένους της διοργάνωσης είναι και ο πρώην δήμαρχος της Μπογκοτά, Αντάνας Μόκους, ο οποίος αποφάσισε να κάνει γνωστό στην Ευρώπη τον πόλεμο συμμοριών στο Μεξικό που διεκδικούν υπέρογκα ποσά από τη διακίνηση ναρκωτικών στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Γηραιά Ηπειρο. Οι περισσότεροι υποστηρικτές του έργου-πολιτικής θέσης αρκούνται στο να υπογράψουν μια δήλωση σύμφωνα με την οποία θα σταματήσουν ή θα μειώσουν τη χρήση ναρκωτικών. Οι πιο θαρραλέοι μπορούν να υπογράψουν με μια σταγόνα από το αίμα τους.